1- Alfabeti ya Kiingereza
1. A a — Hutamkwa: ey — /eɪ/ — Herufi A huitwa “ey”, na sauti yake inafanana na mwanzo wa neno “ace”.
2. B b — Hutamkwa: bii — /b/ — Herufi B huitwa “bii”, na sauti yake ni /b/, kama katika: book.
3. C c — Hutamkwa: sii — /k/, /s/ — Herufi C huitwa “sii”. Inaweza kuwa na sauti /k/, kama katika cat, au /s/, kama katika city.
4. D d — Hutamkwa: dii — /d/ — Herufi D huitwa “dii”, na sauti yake ni /d/, kama katika dog.
5. E e — Hutamkwa: ii — /iː/ — Herufi E huitwa “ii”, kama sauti ya vokali katika neno see.
6. F f — Hutamkwa: ef — /f/ — Herufi F huitwa “ef”, na sauti yake ni /f/, kama katika fish.
7. G g — Hutamkwa: jii — /ɡ/, /dʒ/ — Herufi G huitwa “jii”. Inaweza kuwa na sauti /ɡ/, kama katika go, au /dʒ/, kama katika giant.
8. H h — Hutamkwa: eich — /h/ — Herufi H huitwa “eich”, na sauti yake ni /h/, kama katika house.
9. I i — Hutamkwa: ai — /aɪ/ — Herufi I huitwa “ai”, kama katika neno eye.
10. J j — Hutamkwa: jei — /dʒ/ — Herufi J huitwa “jei”, na sauti yake ni /dʒ/, kama katika job.
11. K k — Hutamkwa: kei — /k/ — Herufi K huitwa “kei”, na sauti yake ni /k/, kama katika key.
12. L l — Hutamkwa: el — /l/ — Herufi L huitwa “el”, na sauti yake ni /l/, kama katika love.
13. M m — Hutamkwa: em — /m/ — Herufi M huitwa “em”, na sauti yake ni /m/, kama katika man.
14. N n — Hutamkwa: en — /n/ — Herufi N huitwa “en”, na sauti yake ni /n/, kama katika name.
15. O o — Hutamkwa: ou — /oʊ/ — Herufi O huitwa “ou”, na sauti yake ni /oʊ/, kama katika go.
16. P p — Hutamkwa: pii — /p/ — Herufi P huitwa “pii”, na sauti yake ni /p/, kama katika pen.
17. Q q — Hutamkwa: kiu — /k/ — Herufi Q huitwa “kiu” na kwa kawaida huandamana na herufi U, kama katika queen.
18. R r — Hutamkwa: ar — /r/ — Herufi R huitwa “ar”, na sauti yake ni /r/, kama katika red.
19. S s — Hutamkwa: es — /s/, /z/ — Herufi S huitwa “es”. Inaweza kuwa na sauti /s/, kama katika sun, au /z/, kama katika rose.
20. T t — Hutamkwa: tii — /t/ — Herufi T huitwa “tii”, na sauti yake ni /t/, kama katika ten.
21. U u — Hutamkwa: yu — /juː/, /ʌ/ — Herufi U huitwa “yu” /juː/, na inaweza pia kuwa na sauti /ʌ/, kama katika cup.
22. V v — Hutamkwa: vii — /v/ — Herufi V huitwa “vii”, na sauti yake ni /v/, kama katika very.
23. W w — Hutamkwa: dabal-yu — /w/ — Herufi W huitwa “double-u”, na sauti yake ni /w/, kama katika water.
24. X x — Hutamkwa: eks — /ks/ — Herufi X huitwa “eks”, na kwa kawaida huwa na sauti /ks/, kama katika box.
25. Y y — Hutamkwa: wai — /j/, /ɪ/, /aɪ/ — Herufi Y huitwa “wai”. Inaweza kuwa na sauti /j/, kama katika yes, /ɪ/, kama katika happy, au /aɪ/, kama katika my.
26. Z z — Hutamkwa: zii* — /z/ — Katika Kiingereza cha Marekani, herufi Z huitwa “zee”. Katika Kiingereza cha Uingereza, kwa kawaida huitwa “zed”. Sauti yake ni /z/, kama katika zoo.
2- Mpangilio wa maneno (WORD ORDER)
1. Sentensi ya msingi | Kiima + kitenzi | Subject + Verb | I sleep. | Ai sliip | Ninalala.
2. Yambwa ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja | Subject + Verb + Direct Object | I read a book. | Ai riid a buk | Ninasoma kitabu.
3. Yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa isiyo ya moja kwa moja + yambwa ya moja kwa moja | Subject + Verb + Indirect Object + Direct Object | I give him a book. | Ai giv him a buk | Ninampa kitabu.
4. Mnufaika | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + for + mtu | Subject + Verb + Direct Object + For + Person | I buy a book for him. | Ai bai a buk for him | Ninamnunulia kitabu.
5. Kiwakilishi cha yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + kiwakilishi cha yambwa isiyo ya moja kwa moja + yambwa ya moja kwa moja | Subject + Verb + Indirect Object Pronoun + Direct Object | I give her a book. | Ai giv har a buk | Ninampa kitabu.
6. Kivumishi | Kiima + be + kivumishi | Subject + Be + Adjective | The book is big. | Dha buk iz big | Kitabu ni kikubwa.
7. Kielezi cha namna | Kiima + kitenzi + kielezi | Subject + Verb + Adverb | He reads quickly. | Hii riidz kwikli | Anasoma haraka.
8. Yambwa ya moja kwa moja + kielezi | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + kielezi | Subject + Verb + Direct Object + Adverb | I read a book quickly. | Ai riid a buk kwikli | Ninasoma kitabu haraka.
9. Kielezi cha wakati | Kiima + kitenzi + kielezi cha wakati | Subject + Verb + Time Adverb | I work today. | Ai werk tudei | Ninafanya kazi leo.
10. Kielezi cha mahali | Kiima + kitenzi + kielezi cha mahali | Subject + Verb + Place Adverb | She lives there. | Shii livz dhea | Anaishi huko.
11. Kirai kihusishi | Kiima + be + kirai kihusishi | Subject + Be + Prepositional Phrase | The book is on the table. | Dha buk iz on dha teibl | Kitabu kiko juu ya meza.
12. Yambwa ya moja kwa moja + mahali | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + mahali | Subject + Verb + Direct Object + Place Phrase | I put a book on the table. | Ai put a buk on dha teibl | Ninaweka kitabu juu ya meza.
13. Kibainishi + nomino | Kibainishi + nomino | Determiner + Noun | This book is new. | Dhis buk iz nyuu | Kitabu hiki ni kipya.
14. Kibainishi + kivumishi + nomino | Determiner + Adjective + Noun | This big book is new. | Dhis big buk iz nyuu | Kitabu hiki kikubwa ni kipya.
15. Nambari + nomino | Numeral + Noun | Two books are new. | Tuu buks ar nyuu | Vitabu viwili ni vipya.
16. Uunganishaji | Kiima + kitenzi + and + kiima + kitenzi | Subject + Verb + And + Subject + Verb | I read and he writes. | Ai riid and hii raits | Ninasoma na yeye anaandika.
17. Uunganishaji wenye yambwa | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + and + kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja | Subject + Verb + Direct Object + And + Subject + Verb + Direct Object | I read a book and he writes a letter. | Ai riid a buk and hii raits a leta | Ninasoma kitabu na yeye anaandika barua.
18. Kauli ya kutendwa | Kiima + be + umbo la tatu la kitenzi | Subject + Be + V3 | The book is read. | Dha buk iz red | Kitabu kinasomwa.
19. Kauli ya kutendwa + mtendaji | Kiima + be + umbo la tatu la kitenzi + by + mtendaji | Subject + Be + V3 + By + Agent | The book is read by the teacher. | Dha buk iz red bai dha tiicha | Kitabu kinasomwa na mwalimu.
20. Kauli ya kutendwa + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kiima + be + umbo la tatu la kitenzi + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Subject + Be + V3 + To + Indirect Object | The book is given to him. | Dha buk iz given tuu him | Kitabu anapewa yeye.
21. Kauli ya kutendwa + yambwa isiyo ya moja kwa moja + mtendaji | Kiima + be + umbo la tatu la kitenzi + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja + by + mtendaji | Subject + Be + V3 + To + Indirect Object + By + Agent | The book is given to him by the teacher. | Dha buk iz given tuu him bai dha tiicha | Kitabu anapewa yeye na mwalimu.
22. Kauli ya kutendwa + kielezi | Kiima + be + umbo la tatu la kitenzi + kielezi | Subject + Be + V3 + Adverb | The book is read now. | Dha buk iz red nau | Kitabu kinasomwa sasa.
23. Kauli ya kutendwa + mahali | Kiima + be + umbo la tatu la kitenzi + mahali | Subject + Be + V3 + Location | The book is put on the table. | Dha buk iz put on dha teibl | Kitabu kinawekwa juu ya meza.
24. Kauli ya kutendwa + mtendaji + kielezi cha wakati | Kiima + be + umbo la tatu la kitenzi + by + mtendaji + kielezi cha wakati | Subject + Be + V3 + By + Agent + Time Adverb | The book is read by the teacher today. | Dha buk iz red bai dha tiicha tudei | Kitabu kinasomwa na mwalimu leo.
25. Kauli ya kutendwa + yambwa isiyo ya moja kwa moja + mtendaji + kielezi cha wakati | Subject + Be + V3 + To + Indirect Object + By + Agent + Time Adverb | The book is given to the student by the teacher today. | Dha buk iz given tuu dha styudent bai dha tiicha tudei | Kitabu kinapewa mwanafunzi na mwalimu leo.
26. Kauli ya kutendwa ya wakati uliopo timilifu | Kiima + has/have been + umbo la tatu la kitenzi | Subject + Has/Have Been + V3 | The book has been read. | Dha buk haz bin red | Kitabu kimeshasomwa.
27. Wakati uliopo timilifu wa kauli ya kutendwa + mtendaji | Kiima + has/have been + umbo la tatu la kitenzi + by + mtendaji | Subject + Has/Have Been + V3 + By + Agent | The book has been read by the teacher. | Dha buk haz bin red bai dha tiicha | Kitabu kimeshasomwa na mwalimu.
28. Kauli ya kutendwa ya wakati ujao | Kiima + will be + umbo la tatu la kitenzi + wakati | Subject + Will Be + V3 + Time | The book will be read tomorrow. | Dha buk wil bii red tumoro | Kitabu kitasomwa kesho.
29. Kauli ya kutendwa ya wakati ujao + mtendaji | Kiima + will be + umbo la tatu la kitenzi + by + mtendaji + wakati | Subject + Will Be + V3 + By + Agent + Time | The book will be read by the teacher tomorrow. | Dha buk wil bii red bai dha tiicha tumoro | Kitabu kitasomwa na mwalimu kesho.
30. Kauli ya kutendwa yenye kitenzi kisaidizi cha hali | Kiima + kitenzi kisaidizi cha hali + be + umbo la tatu la kitenzi | Subject + Modal Verb + Be + V3 | The book must be read. | Dha buk mast bii red | Kitabu lazima kisomwe.
31. Umbo la ukanushi | Kiima + kitenzi kisaidizi + not + kitenzi | Subject + Auxiliary Verb + Not + Verb | I do not read a book. | Ai duu not riid a buk | Sisomi kitabu.
32. Ukanushi wa kauli ya kutendwa | Kiima + be + not + umbo la tatu la kitenzi + by + mtendaji | Subject + Be + Not + V3 + By + Agent | The book is not read by the teacher. | Dha buk iz not red bai dha tiicha | Kitabu hakisomwi na mwalimu.
33. Swali la ndiyo/hapana | Kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi? | Auxiliary Verb + Subject + Verb? | Do you read a book? | Duu yuu riid a buk? | Je, unasoma kitabu?
34. Swali la kauli ya kutendwa | Be + kiima + umbo la tatu la kitenzi? | Be + Subject + V3? | Is the book being read? | Iz dha buk biiing red? | Je, kitabu kinasomwa?
35. Swali kuhusu mtendaji | Who + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja? | Who + Verb + Direct Object? | Who reads the book? | Huu riidz dha buk? | Nani anayesoma kitabu?
36. Swali kuhusu yambwa isiyo ya moja kwa moja | Who/whom + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + to? | Who/Whom + Auxiliary Verb + Subject + Verb + Direct Object + To? | Who do you give the book to? | Huu duu yuu giv dha buk tuu? | Unampa nani kitabu?
37. Umbo la amri | Kitenzi + ...! | Verb + ...! | Read! | Riid! | Soma!
38. Amri + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja! | Verb + Direct Object + To + Indirect Object! | Give the book to him! | Giv dha buk tuu him! | Mpe kitabu!
39. Amri ya kauli ya kutendwa | Let + yambwa ya moja kwa moja + be + umbo la tatu la kitenzi! | Let + Direct Object + Be + V3! | Let the book be read! | Let dha buk bii red! | Kitabu kisomwe!
40. Infinitive | to + kitenzi | To + Verb | to read | Tuu riid | Kusoma.
41. Infinitive + yambwa ya moja kwa moja | to + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja | To + Verb + Direct Object | to read a book | Tuu riid a buk | Kusoma kitabu.
42. Infinitive + yambwa maalumu ya moja kwa moja | to + kitenzi + yambwa maalumu ya moja kwa moja | To + Verb + Specific Direct Object | to read the book | Tuu riid dha buk | Kusoma kitabu hicho.
43. Kusudi | Kiima + kitenzi + to + kitenzi | Subject + Verb + To + Verb | I eat to play. | Ai iit tuu plei | Ninakula ili nicheze.
44. Kishazi rejeshi | Nomino + neno rejeshi + kishazi | Noun + Relative Word + Clause | The book that I read is interesting. | Dha buk dhat ai red iz intristing | Kitabu ninachosoma kinavutia.
45. Kishazi rejeshi cha kauli ya kutendwa | Nomino + neno rejeshi + kauli ya kutendwa | Noun + Relative Word + Passive Voice | The book that is being read by the teacher is interesting. | Dha buk dhat iz biiing red bai dha tiicha iz intristing | Kitabu kinachosomwa na mwalimu kinavutia.
46. Sharti | if + kishazi, kiima + kitenzi | If + Clause, Subject + Verb | If I have time, I read. | If ai hav taim, ai riid | Ikiwa nina wakati, ninasoma.
47. Sharti + kauli ya kutendwa | if + kiima + be + umbo la tatu la kitenzi, kiima + kitenzi | If + Subject + Be + V3, Subject + Verb | If the book is read, he learns. | If dha buk iz red, hii lernz | Ikiwa kitabu kinasomwa, yeye hujifunza.
48. Usemi wa taarifa | Kiima + kitenzi + that + kiima + kitenzi | Subject + Verb + That + Subject + Verb | He said that he was reading. | Hii sed dhat hii waz riiding | Alisema kwamba alikuwa akisoma.
49. Swali la taarifa | Kiima + kitenzi + if/whether + kiima + kitenzi | Subject + Verb + If/Whether + Subject + Verb | He asked if I was reading. | Hii askt if ai waz riiding | Aliuliza ikiwa nilikuwa nikisoma.
50. Amri au ombi lililoripotiwa | Kiima + kitenzi + yambwa + to + kitenzi | Subject + Verb + Object + To + Verb | He asked me to read. | Hii askt mii tuu riid | Aliniomba nisome.
Vielezi:
1. Namna (Manner): Kielezi cha namna huja baada ya kitenzi au yambwa. Kiima + kitenzi + yambwa + kielezi. I read the book quickly. — Ai riid dha buk kwikli. — Ninasoma kitabu haraka.
2. Mahali (Place): Kielezi cha mahali huja baada ya kitenzi au yambwa. Kiima + kitenzi + yambwa + mahali. I read the book at home. — Ai riid dha buk at houm. — Ninasoma kitabu nyumbani.
3. Wakati (Time): Kielezi cha wakati kwa kawaida huja mwishoni au mwanzoni mwa sentensi. Kiima + kitenzi + yambwa + wakati. I read the book yesterday. — Ai riid dha buk yestadei. — Nilisoma kitabu jana.
4. Marudio (Frequency): Kielezi cha marudio kwa kawaida huja kabla ya kitenzi kikuu. Kiima + kielezi cha marudio + kitenzi. I often read books. — Ai ofen riid buks. — Mara nyingi mimi husoma vitabu.
5. Marudio + be (Frequency + be): Kielezi cha marudio huja baada ya kitenzi be. Kiima + be + kielezi cha marudio. He is always happy. — Hii iz olweiz hapi. — Yeye huwa na furaha kila wakati.
6. Marudio + kitenzi kisaidizi (Frequency + auxiliary): Kielezi cha marudio huja baada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza. Kiima + kitenzi kisaidizi + kielezi cha marudio + kitenzi. I have never seen it. — Ai hav neve siin it. — Sijawahi kukiona.
7. Kiwango (Degree): Kielezi cha kiwango huja kabla ya kivumishi au kielezi kinachofafanuliwa. Kiima + kielezi cha kiwango + kivumishi/kielezi. It is very good. — It iz veri gud. — Ni kizuri sana.
8. Kiwango + kitenzi (Degree + verb): Kutegemea kielezi kinachotumiwa, kielezi cha kiwango kinaweza kuja kabla au baada ya kitenzi. Kiima + kitenzi + kielezi. I really like it. — Ai rieli laik it. — Ninakipenda sana.
9. Kielezi cha sentensi (Sentence adverb): Kinaweza kuja mwanzoni, katikati au mwishoni mwa sentensi na huonyesha mtazamo wa mzungumzaji kuhusu sentensi nzima. Kielezi + sentensi. Fortunately, I won. — Fortshunetli, ai wan. — Kwa bahati nzuri, nilishinda.
10. Kielezi cha maoni (Comment adverb): Kwa kawaida huja mwanzoni mwa sentensi na huonyesha maoni au tathmini ya mzungumzaji. Kielezi + sentensi. Honestly, I don't know. — Onestli, ai dount nou. — Kwa kweli, sijui.
11. Kielezi cha kuunganisha (Linking adverb): Kwa kawaida huja mwanzoni au katikati ya sentensi na huunganisha mawazo au sentensi mbili. Sentensi + kielezi cha kuunganisha + sentensi. I was tired; however, I worked. — Ai waz taiard; hauever, ai werkt. — Nilikuwa nimechoka; hata hivyo, nilifanya kazi.
12. Mwelekeo (Direction): Kielezi cha mwelekeo huja baada ya kitenzi au yambwa. Kiima + kitenzi + yambwa + kielezi cha mwelekeo. She went outside. — Shii went autsaid. — Alienda nje.
13. Marudio maalumu (Definite frequency): Usemi unaoonyesha marudio maalumu unaweza kuja mwanzoni au mwishoni mwa sentensi. Usemi wa marudio + sentensi. I go there every day. — Ai gou dhea evri dei. — Ninaenda huko kila siku.
14. Muda (Duration): Usemi wa muda kwa kawaida huja mwishoni mwa sentensi. Kiima + kitenzi + yambwa + muda. I studied for two hours. — Ai stadid for tuu auaz. — Nilisoma kwa saa mbili.
15. Kusudi (Purpose): Usemi wa kusudi kwa kawaida huja mwishoni mwa sentensi na huonyesha sababu ya kufanya jambo. Sentensi + kusudi. I went there to study. — Ai went dhea tuu stadi. — Nilienda huko kusoma.
YAMBWA ISIYO YA MOJA KWA MOJA (INDIRECT OBJECT)
# | Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi ya mfano | Tafsiri
1. Yambwa isiyo ya moja kwa moja kabla ya yambwa ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa isiyo ya moja kwa moja + yambwa ya moja kwa moja | Subject + Verb + Indirect Object + Direct Object | I gave him a book. | Ai geiv him a buk | Nilimpa kitabu.
2. Yambwa ya moja kwa moja + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Subject + Verb + Direct Object + To + Indirect Object | I gave a book to him. | Ai geiv a buk tuu him | Nilimpa kitabu.
3. Yambwa isiyo ya moja kwa moja kabla ya yambwa ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa isiyo ya moja kwa moja + yambwa ya moja kwa moja | Subject + Verb + Indirect Object + Direct Object | She sent me a letter. | Shii sent mii a leta | Alinitumia barua.
4. Yambwa ya moja kwa moja + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Subject + Verb + Direct Object + To + Indirect Object | She sent a letter to me. | Shii sent a leta tuu mii | Alinitumia barua.
5. Yambwa isiyo ya moja kwa moja kabla ya yambwa ya moja kwa moja pamoja na for | Kiima + kitenzi + yambwa isiyo ya moja kwa moja + yambwa ya moja kwa moja | Subject + Verb + Indirect Object + Direct Object | I bought her a gift. | Ai bot har a gift | Nilimnunulia zawadi.
6. Yambwa ya moja kwa moja + for + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + for + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Subject + Verb + Direct Object + For + Indirect Object | I bought a gift for her. | Ai bot a gift for har | Nilimnunulia zawadi.
7. Yambwa isiyo ya moja kwa moja katika kauli ya kutendwa | Yambwa isiyo ya moja kwa moja + be + umbo la tatu la kitenzi + yambwa ya moja kwa moja | Indirect Object + Be + V3 + Direct Object | He was given a book. | Hii waz given a buk | Alipewa kitabu.
8. Yambwa ya moja kwa moja katika kauli ya kutendwa + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Yambwa ya moja kwa moja + be + umbo la tatu la kitenzi + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | Direct Object + Be + V3 + To + Indirect Object | A book was given to him. | A buk waz given tuu him | Kitabu kilipewa yeye.
9. Swali kuhusu yambwa isiyo ya moja kwa moja | Neno la kuuliza + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + to? | Who + Do/Does/Did + Subject + Verb + Direct Object + To? | Who did you give it to? | Huu did yuu giv it tuu? | Ulimpa nani hicho?
10. Swali rasmi kuhusu yambwa isiyo ya moja kwa moja | To whom + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja? | To Whom + Auxiliary + Subject + Verb + Direct Object? | To whom did you give it? | Tuu huum did yuu giv it? | Ulimpa nani hicho?
UMILIKI / UHUSIANO (GENITIVE)
# | Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi ya mfano | Tafsiri
1. Umiliki wa umoja | Nomino ya mmiliki + 's + nomino ya kitu kinachomilikiwa | Noun + iz + Noun | John's car | Jonz kaar | Gari la John.
2. Umiliki kwa kutumia of | Nomino ya kitu kinachomilikiwa + of + nomino ya mmiliki | Noun + ov + Noun | The car of John | Dha kaar ov Jon | Gari la John.
3. Umiliki wa wingi wa kawaida | Nomino ya wingi + apostrofi (') + nomino | Plural Noun + Apostrophe + Noun | Students' books | Styudents buks | Vitabu vya wanafunzi.
4. Umiliki wa wingi usio wa kawaida | Nomino + 's + nomino | Noun + iz + Noun | Children's toys | Childrenz toiz | Vichezeo vya watoto.
5. Umiliki kwa kutumia of | Nomino ya kitu kinachomilikiwa + of + nomino ya mmiliki | Noun + ov + Noun | The roof of the house | Dha ruuf ov dha haus | Paa la nyumba.
6. Kibainishi cha umiliki | Kibainishi cha umiliki + nomino | Possessive Determiner + Noun | My car | Mai kaar | Gari langu.
7. Kiwakilishi huru cha umiliki | Kiwakilishi cha umiliki | Possessive Pronoun | The car is mine. | Dha kaar iz main | Gari ni langu.
8. Umiliki wa aina mbili | Nomino + of + kiwakilishi huru cha umiliki | Noun + Of + Possessive Pronoun | A friend of mine | A frend ov main | Rafiki yangu mmoja.
9. Umiliki wa wakati | Nomino ya wakati + 's + nomino | Time Noun + Iz + Noun | Today's news | Tudeiz nyuuz | Habari za leo.
10. Kipimo cha muda katika umiliki wa wingi | Nambari + kipimo + apostrofi + nomino | Numeral + Unit + Apostrophe + Noun | Two weeks' vacation | Tuu wiiks vakeishan | Likizo ya wiki mbili.
11. Swali kuhusu umiliki | Whose + nomino? | Whose + Noun? | Whose book? | Huuz buk? | Kitabu cha nani?
12. Umiliki katika kishazi rejeshi | Whose + nomino + kishazi | Whose + Noun + Clause | The man whose car... | Dha man huuz kaar... | Mwanamume ambaye gari lake...
13. Umiliki wa pamoja | Mmiliki wa kwanza + and + mmiliki wa pili + 's + kitu kinachomilikiwa | Noun + And + Noun + Iz + Noun | John and Mary's house | Jon and Meriz haus | Nyumba ya John na Mary kwa pamoja.
14. Umiliki tofauti | Mmiliki wa kwanza + 's + and + mmiliki wa pili + 's + nomino | Noun + Iz + And + Noun + Iz + Noun | John's and Mary's houses | Jonz and Meriz hauziz | Nyumba za John na Mary, kila mmoja akiwa na nyumba yake.
VIWAKILISHI HURU VYA UMILIKI (INDEPENDENT POSSESSIVE PRONOUNS)
Mtu | Kibainishi cha umiliki | Matamshi | Kiwakilishi huru cha umiliki | Matamshi | Mfano kamili | Matamshi ya mfano | Tafsiri
I = Mimi | my | mai | mine | main | This book is mine. | Dhis buk iz main | Kitabu hiki ni changu.
You = Wewe | your | yor | yours | yorz | This book is yours. | Dhis buk iz yorz | Kitabu hiki ni chako.
He = Yeye (mwanaume) | his | hiz | his | hiz | This book is his. | Dhis buk iz hiz | Kitabu hiki ni chake.
She = Yeye (mwanamke) | her | har | hers | harz | This book is hers. | Dhis buk iz harz | Kitabu hiki ni chake.
It = Kitu au mnyama | its | its | Hakina kiwakilishi huru cha umiliki kinachotumika kwa kawaida | — | The dog hurt its leg. | Dha dog hert its leg | Mbwa aliumiza mguu wake.
We = Sisi | our | aua | ours | auaz | This book is ours. | Dhis buk iz auaz | Kitabu hiki ni chetu.
They = Wao | their | dhea | theirs | dheaz | This book is theirs. | Dhis buk iz dheaz | Kitabu hiki ni chao.
The book is the boy's. = Kitabu ni cha mvulana.
The book is for the boy. = Kitabu ni kwa ajili ya mvulana.
WAS GOING TO: Nilikuwa ninakwenda kufanya / Nilikuwa nimepanga kufanya
Kiwakilishi | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi ya mfano | Maana
I = Mimi | I + was going to + kitenzi | Ai + waz gouing tuu + verb | I was going to eat. | Ai waz gouing tuu iit | Nilikuwa ninakwenda kula.
You = Wewe | You + were going to + kitenzi | Yuu + wer gouing tuu + verb | You were going to eat. | Yuu wer gouing tuu iit | Ulikuwa unakwenda kula.
He = Yeye (mwanaume) | He + was going to + kitenzi | Hii + waz gouing tuu + verb | He was going to eat. | Hii waz gouing tuu iit | Alikuwa anakwenda kula.
She = Yeye (mwanamke) | She + was going to + kitenzi | Shii + waz gouing tuu + verb | She was going to eat. | Shii waz gouing tuu iit | Alikuwa anakwenda kula.
It = Kitu au mnyama | It + was going to + kitenzi | It + waz gouing tuu + verb | It was going to rain. | It waz gouing tuu rein | Mvua ilikuwa karibu kunyesha.
We = Sisi | We + were going to + kitenzi | Wii + wer gouing tuu + verb | We were going to eat. | Wii wer gouing tuu iit | Tulikuwa tunakwenda kula.
They = Wao | They + were going to + kitenzi | Dhei + wer gouing tuu + verb | They were going to eat. | Dhei wer gouing tuu iit | Walikuwa wanakwenda kula.
Pia hutumika: was about to / were about to.
Was about to = Jambo lilikuwa karibu kutokea.
Was supposed to = Ilitarajiwa kwamba mtu angefanya jambo, lakini jambo fulani lilimzuia au mambo yalibadilika.
I was supposed to clean up today, but due to the bad weather, I am not. = Nilipaswa kufanya usafi leo, lakini kwa sababu ya hali mbaya ya hewa, sitafanya hivyo.
3- Nomino (NOUNS)
Dhana | Muundo | Mfano | Matamshi | Tafsiri
Wingi | Nomino + s | books | buks | Vitabu.
Wingi | Nomino + es | boxes | boksiz | Masanduku.
Umoja wenye kibainishi maalumu | the + nomino | the book | dha buk | Kitabu hicho.
Wingi wenye kibainishi maalumu | the + nomino ya wingi | the books | dha buks | Vitabu hivyo.
Umoja usio maalumu | a + nomino | a book | a buk | Kitabu kimoja.
Umoja usio maalumu: an hutumika kabla ya sauti ya vokali | an + nomino | an apple | an apl | Tufaha.
Yambwa isiyo ya moja kwa moja | Kiima + kitenzi + yambwa isiyo ya moja kwa moja + yambwa ya moja kwa moja | I give him the book. | Ai giv him dha buk | Ninampa kitabu hicho.
Yambwa isiyo ya moja kwa moja kwa kutumia to | Kiima + kitenzi + yambwa ya moja kwa moja + to + yambwa isiyo ya moja kwa moja | I give the book to him. | Ai giv dha buk tuu him | Ninampa kitabu hicho.
Umiliki | Nomino ya mmiliki + 's + nomino ya kitu kinachomilikiwa | John's car | Jonz kaar | Gari la John.
Umiliki wa wingi | Nomino ya wingi ya wamiliki + apostrofi + nomino ya kitu kinachomilikiwa | the boys' books | dha boiz buks | Vitabu vya wavulana.
Umiliki kwa kutumia of | Nomino ya kitu kinachomilikiwa + of + nomino ya mmiliki | the door of the house | dha dor ov dha haus | Mlango wa nyumba.
Jinsi neno linavyoishia | Nini huongezwa? | Mfano | Matamshi
Maneno mengi | -s | book → books | buk → buks
s | -es | bus → buses | bas → basiz
ss | -es | class → classes | klas → klasiz
sh | -es | dish → dishes | dish → dishiz
ch | -es | watch → watches | woch → wochiz
x | -es | box → boxes | boks → boksiz
z | -es | quiz → quizzes | kwiz → kwiziz
Konsonanti + y | -ies | baby → babies | beibi → beibiz
Vokali + y | -s | boy → boys | boi → boiz
Baadhi ya maneno yanayoishia kwa f/fe | -ves | knife → knives | naif → naivz
Baadhi ya maneno yanayoishia kwa f/fe | -s | roof → roofs | ruuf → ruufs
Ikiwa nomino ni ya kuhesabika na iko katika umoja, kwa kawaida hutumia kibainishi kama a, an au the, kulingana na maana.
YAMBWA ISIYO YA MOJA KWA MOJA (INDIRECT OBJECT)
Kuna njia tatu za msingi za kuweka yambwa isiyo ya moja kwa moja katika Kiingereza:
1- Subject + Verb + Indirect Object + Direct Object
I give a boy a book. = Ninampa mvulana kitabu.
2- Subject + Verb + Direct Object + to + Indirect Object
I give a book to a boy. = Ninampa mvulana kitabu.
3- Subject + Verb + to + Indirect Object + Direct Object
I give to a boy a book. = Ninampa mvulana kitabu.
Muundo huu wa tatu unasikika kuwa usio wa kawaida katika Kiingereza cha kisasa. Muundo wa kwanza na wa pili hutumiwa zaidi.
UMILIKI (GENITIVE)
Kuna njia mbili za msingi za kuonyesha umiliki katika Kiingereza:
1- Owner's + Possession
The boy's book = Kitabu cha mvulana.
2- Possession + of + Owner
The book of the boy = Kitabu cha mvulana.
4- Vivumishi (ADJECTIVES)
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi | Maana
Kivumishi cha maelezo | Kivumishi + nomino | Adjective + Noun | a beautiful house | a byuutiful haus | Nyumba nzuri.
Kivumishi cha kiasi | Kiasi + nomino | Quantity + Noun | many books | meni buks | Vitabu vingi.
Kivumishi cha nambari | Nambari + nomino | Number + Noun | three books | thrii buks | Vitabu vitatu.
Kivumishi cha kuonyesha | this/that/these/those + nomino | dhis/dhat/dhiiz/dhouz + noun | this book | dhis buk | Kitabu hiki.
Kivumishi cha umiliki | my/your/his/her/its/our/their + nomino | mai/yor/hiz/har/its/aua/dhea + noun | my car | mai kaar | Gari langu.
Kivumishi cha kuuliza | which/what/whose + nomino | wich/wot/huuz + noun | which book? | wich buk? | Kitabu kipi?
Kivumishi kisicho maalumu | Neno lisilo maalumu + nomino | Indefinite Word + Noun | some books | sam buks | Baadhi ya vitabu.
Kivumishi cha mgawanyo | each/every/either/neither + nomino | iich/evri/aidha/naidha + noun | each student | iich styudent | Kila mwanafunzi.
Kivumishi kinachotokana na jina maalumu | Nomino ya jina maalumu → kivumishi | Proper Noun → Adjective | English language | Ingilishi langwij | Lugha ya Kiingereza.
Kivumishi ambatani | Neno + neno | Word + Word | a well-known actor | a wel-noun aktor | Mwigizaji anayejulikana sana.
Kivumishi kinachotokana na kitenzi cha sasa au cha zamani | V-ing / V-ed | V-ing / V-ed | a boring movie | a boring muuvi | Filamu inayochosha.
Kivumishi cha kulinganisha | Kivumishi + er / more + kivumishi | Adjective + er / More + Adjective | bigger house | biger haus | Nyumba kubwa zaidi.
Kivumishi cha kiwango cha juu zaidi | Kivumishi + est / most + kivumishi | Adjective + est / Most + Adjective | the biggest house | dha bigist haus | Nyumba kubwa kuliko zote.
Vivumishi viwili vinavyoeleza nomino | Kivumishi + koma + kivumishi + nomino | Adjective + Comma + Adjective + Noun | a long, difficult journey | a long, difikalt jerni | Safari ndefu na ngumu.
Kivumishi kabla ya nomino | Kivumishi + nomino | Adjective + Noun | a red car | a red kaar | Gari jekundu.
Kivumishi cha kiarifu | Kiima + be + kivumishi | Subject + Be + Adjective | The car is red. | Dha kaar iz red | Gari ni jekundu.
Kivumishi baada ya nomino | Nomino + kivumishi | Noun + Adjective | something interesting | samthing intristing | Kitu cha kuvutia.
Kivumishi huru | Kivumishi | Adjective | perfect | perfikt | Kamili / bora kabisa.
Kivumishi cha kusisitiza | Kivumishi + nomino | Adjective + Noun | my own car | mai oun kaar | Gari langu mwenyewe.
Kivumishi cha mshangao | what + kivumishi + nomino | Wot + Adjective + Noun | What a beautiful day! | Wot a byuutiful dei! | Siku nzuri kama nini!
1. Wakati uliopo wa kawaida — Present Simple
Muundo: Kiima + am/is/are + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + am/is/are + Complement
Kiwakilishi | Muundo | Mfano | Matamshi | Maana
I | I am | I am happy. | Ai am hapi | Nina furaha.
You | You are | You are happy. | Yuu ar hapi | Una furaha.
He | He is | He is happy. | Hii iz hapi | Ana furaha.
She | She is | She is happy. | Shii iz hapi | Ana furaha.
It | It is | It is cold. | It iz kould | Kuna baridi.
We | We are | We are happy. | Wii ar hapi | Tuna furaha.
You | You are | You are happy. | Yuu ar hapi | Mna furaha.
They | They are | They are happy. | Dhei ar hapi | Wana furaha.
2. Wakati uliopita wa kawaida — Past Simple
Muundo: Kiima + was/were + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + waz/wer + Complement
Kiwakilishi | Muundo | Mfano | Matamshi | Maana
I | I was | I was happy. | Ai waz hapi | Nilikuwa na furaha.
You | You were | You were happy. | Yuu wer hapi | Ulikuwa na furaha.
He | He was | He was happy. | Hii waz hapi | Alikuwa na furaha.
She | She was | She was happy. | Shii waz hapi | Alikuwa na furaha.
It | It was | It was cold. | It waz kould | Kulikuwa na baridi.
We | We were | We were happy. | Wii wer hapi | Tulikuwa na furaha.
You | You were | You were happy. | Yuu wer hapi | Mlikuwa na furaha.
They | They were | They were happy. | Dhei wer hapi | Walikuwa na furaha.
3. Wakati ujao wa kawaida — Future Simple
Muundo: Kiima + will be + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + wil bii + Complement
Kiwakilishi | Muundo | Mfano | Matamshi | Maana
I | I will be | I will be happy. | Ai wil bii hapi | Nitakuwa na furaha.
You | You will be | You will be happy. | Yuu wil bii hapi | Utakuwa na furaha.
He | He will be | He will be happy. | Hii wil bii hapi | Atakuwa na furaha.
She | She will be | She will be happy. | Shii wil bii hapi | Atakuwa na furaha.
It | It will be | It will be cold. | It wil bii kould | Kutakuwa na baridi.
We | We will be | We will be happy. | Wii wil bii hapi | Tutakuwa na furaha.
You | You will be | You will be happy. | Yuu wil bii hapi | Mtakuwa na furaha.
They | They will be | They will be happy. | Dhei wil bii hapi | Watakuwa na furaha.
4. Wakati uliopo unaoendelea — Present Continuous
Muundo: Kiima + am/is/are being + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + am/is/are being + Complement
Kiwakilishi | Muundo | Mfano | Matamshi | Maana
I | I am being | I am being careful. | Ai am biiing kerful | Ninakuwa mwangalifu.
You | You are being | You are being careful. | Yuu ar biiing kerful | Unakuwa mwangalifu.
He | He is being | He is being careful. | Hii iz biiing kerful | Anakuwa mwangalifu.
She | She is being | She is being careful. | Shii iz biiing kerful | Anakuwa mwangalifu.
It | It is being | It is being repaired. | It iz biiing ripeard | Kinarekebishwa.
We | We are being | We are being careful. | Wii ar biiing kerful | Tunakuwa waangalifu.
You | You are being | You are being careful. | Yuu ar biiing kerful | Mnakuwa waangalifu.
They | They are being | They are being careful. | Dhei ar biiing kerful | Wanakuwa waangalifu.
5. Wakati uliopita unaoendelea — Past Continuous
Muundo: Kiima + was/were being + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + waz/wer biiing + Complement
Kiwakilishi | Muundo | Mfano | Matamshi | Maana
I | I was being | I was being careful. | Ai waz biiing kerful | Nilikuwa nikifanya mambo kwa uangalifu.
You | You were being | You were being careful. | Yuu wer biiing kerful | Ulikuwa ukifanya mambo kwa uangalifu.
He | He was being | He was being careful. | Hii waz biiing kerful | Alikuwa akifanya mambo kwa uangalifu.
She | She was being | She was being careful. | Shii waz biiing kerful | Alikuwa akifanya mambo kwa uangalifu.
It | It was being | It was being repaired. | It waz biiing ripeard | Kilikuwa kikirekebishwa.
We | We were being | We were being careful. | Wii wer biiing kerful | Tulikuwa tukifanya mambo kwa uangalifu.
You | You were being | You were being careful. | Yuu wer biiing kerful | Mlikuwa mkifanya mambo kwa uangalifu.
They | They were being | They were being careful. | Dhei wer biiing kerful | Walikuwa wakifanya mambo kwa uangalifu.
6. Wakati ujao unaoendelea — Future Continuous
Muundo: Kiima + will be being + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + wil bii biiing + Complement
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I will be being careful. | Ai wil bii biiing kerful | Nitakuwa nikiendelea kuwa mwangalifu.
You | You will be being careful. | Yuu wil bii biiing kerful | Utakuwa ukiendelea kuwa mwangalifu.
He | He will be being careful. | Hii wil bii biiing kerful | Atakuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
She | She will be being careful. | Shii wil bii biiing kerful | Atakuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
It | It will be being repaired. | It wil bii biiing ripeard | Kitakuwa kikirekebishwa.
We | We will be being careful. | Wii wil bii biiing kerful | Tutakuwa tukiendelea kuwa waangalifu.
You | You will be being careful. | Yuu wil bii biiing kerful | Mtakuwa mkiendelea kuwa waangalifu.
They | They will be being careful. | Dhei wil bii biiing kerful | Watakuwa wakiendelea kuwa waangalifu.
Wakati huu ni sahihi kisarufi, lakini hutumika mara chache sana katika Kiingereza cha kawaida.
7. Wakati uliopo timilifu — Present Perfect
Muundo: Kiima + have/has been + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + hav/haz bin + Complement
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I have been happy. | Ai hav bin hapi | Nimekuwa na furaha.
You | You have been happy. | Yuu hav bin hapi | Umekuwa na furaha.
He | He has been happy. | Hii haz bin hapi | Amekuwa na furaha.
She | She has been happy. | Shii haz bin hapi | Amekuwa na furaha.
It | It has been cold. | It haz bin kould | Kumekuwa na baridi.
We | We have been happy. | Wii hav bin hapi | Tumekuwa na furaha.
You | You have been happy. | Yuu hav bin hapi | Mmekuwa na furaha.
They | They have been happy. | Dhei hav bin hapi | Wamekuwa na furaha.
8. Wakati uliopita timilifu — Past Perfect
Muundo: Kiima + had been + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + had bin + Complement
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I had been happy. | Ai had bin hapi | Nilikuwa nimekuwa na furaha.
You | You had been happy. | Yuu had bin hapi | Ulikuwa umekuwa na furaha.
He | He had been happy. | Hii had bin hapi | Alikuwa amekuwa na furaha.
She | She had been happy. | Shii had bin hapi | Alikuwa amekuwa na furaha.
It | It had been cold. | It had bin kould | Kulikuwa kumekuwa na baridi.
We | We had been happy. | Wii had bin hapi | Tulikuwa tumekuwa na furaha.
You | You had been happy. | Yuu had bin hapi | Mlikuwa mmekuwa na furaha.
They | They had been happy. | Dhei had bin hapi | Walikuwa wamekuwa na furaha.
9. Wakati ujao timilifu — Future Perfect
Muundo: Kiima + will have been + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + wil hav bin + Complement
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I will have been happy. | Ai wil hav bin hapi | Nitakuwa nimekuwa na furaha.
You | You will have been happy. | Yuu wil hav bin hapi | Utakuwa umekuwa na furaha.
He | He will have been happy. | Hii wil hav bin hapi | Atakuwa amekuwa na furaha.
She | She will have been happy. | Shii wil hav bin hapi | Atakuwa amekuwa na furaha.
It | It will have been cold. | It wil hav bin kould | Kutakuwa kumekuwa na baridi.
We | We will have been happy. | Wii wil hav bin hapi | Tutakuwa tumekuwa na furaha.
You | You will have been happy. | Yuu wil hav bin hapi | Mtakuwa mmekuwa na furaha.
They | They will have been happy. | Dhei wil hav bin hapi | Watakuwa wamekuwa na furaha.
10. Wakati uliopo timilifu unaoendelea — Present Perfect Continuous
Muundo: Kiima + have/has been being + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + hav/haz bin biiing + Complement
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I have been being careful. | Ai hav bin biiing kerful | Nimekuwa nikiendelea kuwa mwangalifu.
You | You have been being careful. | Yuu hav bin biiing kerful | Umekuwa ukiendelea kuwa mwangalifu.
He | He has been being careful. | Hii haz bin biiing kerful | Amekuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
She | She has been being careful. | Shii haz bin biiing kerful | Amekuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
It | It has been being repaired. | It haz bin biiing ripeard | Kimekuwa kikirekebishwa.
We | We have been being careful. | Wii hav bin biiing kerful | Tumekuwa tukiendelea kuwa waangalifu.
You | You have been being careful. | Yuu hav bin biiing kerful | Mmekuwa mkiendelea kuwa waangalifu.
They | They have been being careful. | Dhei hav bin biiing kerful | Wamekuwa wakiendelea kuwa waangalifu.
11. Wakati uliopita timilifu unaoendelea — Past Perfect Continuous
Muundo: Kiima + had been being + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + had bin biiing + Complement
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I had been being careful. | Ai had bin biiing kerful | Nilikuwa nikiendelea kuwa mwangalifu.
You | You had been being careful. | Yuu had bin biiing kerful | Ulikuwa ukiendelea kuwa mwangalifu.
He | He had been being careful. | Hii had bin biiing kerful | Alikuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
She | She had been being careful. | Shii had bin biiing kerful | Alikuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
It | It had been being repaired. | It had bin biiing ripeard | Kilikuwa kikiendelea kurekebishwa.
We | We had been being careful. | Wii had bin biiing kerful | Tulikuwa tukiendelea kuwa waangalifu.
You | You had been being careful. | Yuu had bin biiing kerful | Mlikuwa mkiendelea kuwa waangalifu.
They | They had been being careful. | Dhei had bin biiing kerful | Walikuwa wakiendelea kuwa waangalifu.
12. Wakati ujao timilifu unaoendelea — Future Perfect Continuous
Muundo: Kiima + will have been being + kijalizo
Matamshi ya muundo: Subject + wil hav bin biiing + Complement
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I will have been being careful. | Ai wil hav bin biiing kerful | Nitakuwa nikiendelea kuwa mwangalifu.
You | You will have been being careful. | Yuu wil hav bin biiing kerful | Utakuwa ukiendelea kuwa mwangalifu.
He | He will have been being careful. | Hii wil hav bin biiing kerful | Atakuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
She | She will have been being careful. | Shii wil hav bin biiing kerful | Atakuwa akiendelea kuwa mwangalifu.
It | It will have been being repaired. | It wil hav bin biiing ripeard | Kitakuwa kikiendelea kurekebishwa.
We | We will have been being careful. | Wii wil hav bin biiing kerful | Tutakuwa tukiendelea kuwa waangalifu.
You | You will have been being careful. | Yuu wil hav bin biiing kerful | Mtakuwa mkiendelea kuwa waangalifu.
They | They will have been being careful. | Dhei wil hav bin biiing kerful | Watakuwa wakiendelea kuwa waangalifu.
4- Viwakilishi (PRONOUNS)
1. Viwakilishi vya nafsi — aina zote za msingi
Hali / Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi ya Kiingereza | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Kiima | Kiwakilishi cha kiima | Subject pronoun | I | Ai | Mimi
Kiima | Kiwakilishi cha kiima | Subject pronoun | you | Yu | Wewe / ninyi
Kiima | Kiwakilishi cha kiima | Subject pronoun | he | Hii | Yeye (mwanaume)
Kiima | Kiwakilishi cha kiima | Subject pronoun | she | Shii | Yeye (mwanamke)
Kiima | Kiwakilishi cha kiima | Subject pronoun | it | It | Kitu au mnyama
Kiima | Kiwakilishi cha kiima | Subject pronoun | we | Wii | Sisi
Kiima | Kiwakilishi cha kiima | Subject pronoun | they | Dheii | Wao
Mifano
Kiwakilishi | Mfano | Matamshi | Maana
I | I read. | Ai riid | Mimi husoma.
you | You work. | Yu werk | Wewe unafanya kazi.
he | He sleeps. | Hii sliips | Yeye analala.
she | She cooks. | Shii kuks | Yeye anapika.
it | It works. | It werks | Kinafanya kazi.
we | We study. | Wii stadi | Sisi tunasoma.
they | They live here. | Dheii liv hir | Wao wanaishi hapa.
2. Viwakilishi vya yambwa (Object Pronouns)
Viwakilishi hivi hutumika kama yambwa ya moja kwa moja au isiyo ya moja kwa moja katika sentensi.
Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi ya Kiingereza | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Yambwa | Kiwakilishi cha yambwa | Object pronoun | me | Mii | Mimi / kwangu
Yambwa | Kiwakilishi cha yambwa | Object pronoun | you | Yu | Wewe / ninyi
Yambwa | Kiwakilishi cha yambwa | Object pronoun | him | Him | Yeye (mwanaume)
Yambwa | Kiwakilishi cha yambwa | Object pronoun | her | Her | Yeye (mwanamke)
Yambwa | Kiwakilishi cha yambwa | Object pronoun | it | It | Kitu hicho
Yambwa | Kiwakilishi cha yambwa | Object pronoun | us | As | Sisi / kwetu
Yambwa | Kiwakilishi cha yambwa | Object pronoun | them | Dhem | Wao
Mifano
Mfano | Matamshi | Maana
She called me. | Shii kold mii | Alinipigia simu.
I saw you. | Ai soo yu | Nilikuona / niliwaona.
We helped him. | Wii helpt him | Tulimsaidia.
I know her. | Ai noo her | Ninammjua.
I bought it. | Ai bot it | Nilikununua.
He invited us. | Hii invaitid as | Alitualika.
She called them. | Shii kold dhem | Aliwapigia simu.
3. Vivumishi vimilikishi vinavyotangulia nomino
Maneno haya huonyesha umiliki na kwa kawaida hutangulia nomino.
Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi ya muundo | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Umiliki | my + nomino | Mai + noun | my | Mai | -angu / yangu
Umiliki | your + nomino | Yor + noun | your | Yor | -ako / yako / -enu / yenu
Umiliki | his + nomino | Hiz + noun | his | Hiz | -ake / yake (mwanaume)
Umiliki | her + nomino | Her + noun | her | Her | -ake / yake (mwanamke)
Umiliki | its + nomino | Its + noun | its | Its | -ake / yake (kitu au mnyama)
Umiliki | our + nomino | Awar + noun | our | Awar | -etu / yetu
Umiliki | their + nomino | Dheir + noun | their | Dheir | -ao / yao
Mifano
Mfano | Matamshi | Maana
My book is new. | Mai buk iz nyuu | Kitabu changu ni kipya.
Your car is fast. | Yor kaar iz faast | Gari lako ni la kasi.
His house is big. | Hiz haus iz big | Nyumba yake ni kubwa.
Her phone is new. | Her foun iz nyuu | Simu yake ni mpya.
Its color is beautiful. | Its kala iz byuutiful | Rangi yake ni nzuri.
Our teacher is nice. | Awar tiicher iz nais | Mwalimu wetu ni mzuri.
Their house is large. | Dheir haus iz laarj | Nyumba yao ni kubwa.
4. Viwakilishi vimilikishi huru
Hivi hutumika bila nomino inayofuata.
Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Umiliki huru | mine | Main | mine | Main | Changu / yangu
Umiliki huru | yours | Yorz | yours | Yorz | Chako / yako / chenu / yenu
Umiliki huru | his | Hiz | his | Hiz | Chake / yake
Umiliki huru | hers | Herz | hers | Herz | Chake / yake
Umiliki huru | ours | Awarz | ours | Awarz | Chetu / yetu
Umiliki huru | theirs | Dheirz | theirs | Dheirz | Chao / yao
Kumbuka: Kwa kawaida, kiwakilishi huru cha umiliki hakitumiki kwa it.
Mifano
Mfano | Matamshi | Maana
This book is mine. | Dhis buk iz main | Kitabu hiki ni changu.
The car is yours. | Dha kaar iz yorz | Gari ni lako.
The house is his. | Dha haus iz hiz | Nyumba ni yake.
The bag is hers. | Dha bag iz herz | Begi ni lake.
The room is ours. | Dha ruum iz awarz | Chumba ni chetu.
The books are theirs. | Dha buks ar dheirz | Vitabu ni vyao.
5. Viwakilishi rejeshi (Reflexive Pronouns)
Hutumika wakati tendo linaporudi kwa mtendaji mwenyewe.
Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi ya muundo | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Rejeshi | my + self | Mai + self | myself | Mai-self | Mimi mwenyewe
Rejeshi | your + self | Yor + self | yourself | Yor-self | Wewe mwenyewe
Rejeshi | him + self | Him + self | himself | Him-self | Yeye mwenyewe (mwanaume)
Rejeshi | her + self | Her + self | herself | Her-self | Yeye mwenyewe (mwanamke)
Rejeshi | it + self | It + self | itself | It-self | Kitu chenyewe
Rejeshi | our + selves | Awar + selvz | ourselves | Awar-selvz | Sisi wenyewe
Rejeshi | your + selves | Yor + selvz | yourselves | Yor-selvz | Ninyi wenyewe
Rejeshi | them + selves | Dhem + selvz | themselves | Dhem-selvz | Wao wenyewe
Mifano
Mfano | Matamshi | Maana
I hurt myself. | Ai hert mai-self | Nilijiumiza.
You did it yourself. | Yu did it yor-self | Ulifanya mwenyewe.
He introduced himself. | Hii introdyuust him-self | Alijitambulisha.
She taught herself English. | Shii tot her-self inglish | Alijifunza Kiingereza mwenyewe.
The machine turned itself off. | Dha mashiin ternd it-self of | Mashine ilijizima yenyewe.
We enjoyed ourselves. | Wii injoyd awar-selvz | Tulifurahia wakati wetu.
They introduced themselves. | Dheii introdyuust dhem-selvz | Walijitambulisha.
6. Viwakilishi vya kuonyesha (Demonstrative Pronouns)
Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Kuonyesha kitu kilicho karibu, umoja | this | Dhis | this | Dhis | Hiki / huyu
Kuonyesha kitu kilicho mbali, umoja | that | Dhat | that | Dhat | Hicho / yule
Kuonyesha vitu vilivyo karibu, wingi | these | Dhiiz | these | Dhiiz | Hivi / hawa
Kuonyesha vitu vilivyo mbali, wingi | those | Dhouz | those | Dhouz | Hivyo / wale
Mifano
This is my book.
Dhis iz mai buk.
Hiki ni kitabu changu.
That is your car.
Dhat iz yor kaar.
Hilo ni gari lako.
These are my shoes.
Dhiiz ar mai shuuz.
Hivi ni viatu vyangu.
Those are their houses.
Dhouz ar dheir hauziz.
Hizo ni nyumba zao.
7. Viwakilishi vya kuuliza (Interrogative Pronouns)
Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Kuuliza kuhusu mtu | who | Huu | who | Huu | Nani?
Kuuliza kuhusu mtu kama yambwa | whom | Huum | whom | Huum | Nani?
Kuuliza kuhusu umiliki | whose | Huuz | whose | Huuz | Cha nani?
Kuuliza kuhusu kitu au jambo | what | Wat | what | Wat | Nini?
Kuuliza kuhusu uchaguzi | which | Witch | which | Witch | Kipi? / Yupi?
Mifano
Who called you?
Huu kold yu?
Nani aliyekupigia simu?
Whom did you see?
Huum did yu sii?
Ulimwona nani?
Whose is this?
Huuz iz dhis?
Hiki ni cha nani?
What happened?
Wat hapend?
Nini kilitokea?
Which is yours?
Witch iz yorz?
Kipi ni chako?
8. Viwakilishi vya uhusiano (Relative Pronouns)
Dhana ya Kiswahili | Muundo | Matamshi | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Kwa mtu | who | Huu | who | Huu | Ambaye
Kwa mtu kama yambwa | whom | Huum | whom | Huum | Ambaye / ambaye ...
Kuonyesha umiliki | whose | Huuz | whose | Huuz | Ambaye ... wake
Kwa kitu au mnyama | which | Witch | which | Witch | Ambacho / ambaye
Kwa mtu au kitu | that | Dhat | that | Dhat | Ambaye / ambacho
Mifano
The man who works here is my brother.
Dha man huu werks hir iz mai bradhar.
Mwanaume anayefanya kazi hapa ni ndugu yangu.
The book which I bought is interesting.
Dha buk witch ai bot iz intristing.
Kitabu nilichonunua kinavutia.
The girl whose car was stolen called the police.
Dha gerl huuz kaar waz stoulen kold dha paliis.
Msichana ambaye gari lake liliibwa aliwapigia polisi simu.
9. Viwakilishi visivyo maalumu (Indefinite Pronouns)
Hivi hutaja watu au vitu bila kubainisha mtu au kitu fulani hasa.
Dhana ya Kiswahili | Kiwakilishi | Matamshi | Maana
Mtu asiyeainishwa | someone | Sam-wan | Mtu fulani
Mtu asiyeainishwa | somebody | Sam-badi | Mtu fulani
Mtu yeyote, hasa katika maswali au sentensi hasi | anyone | Eni-wan | Mtu yeyote
Mtu yeyote, hasa katika maswali au sentensi hasi | anybody | Eni-badi | Mtu yeyote
Hakuna mtu | no one | Nou-wan | Hakuna mtu
Hakuna mtu | nobody | Nou-badi | Hakuna mtu
Watu wote | everyone | Evri-wan | Kila mtu
Watu wote | everybody | Evri-badi | Kila mtu
Kitu fulani | something | Sam-thing | Kitu fulani
Kitu chochote | anything | Eni-thing | Kitu chochote
Hakuna kitu | nothing | Nathing | Hakuna kitu
Vitu vyote | everything | Evri-thing | Kila kitu
5- Nyakati za Vitenzi (VERB TENSES)
1. Wakati uliopo wa kawaida (Simple Present)
Matumizi: Mazoea, ukweli na matukio yanayojirudia.
Muundo: Kiima + V1 + ...
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I work. | Ai werk | Ninafanya kazi.
you | You work. | Yu werk | Unafanya kazi.
he | He works. | Hii werks | Anafanya kazi.
she | She works. | Shii werks | Anafanya kazi.
it | It works. | It werks | Kinafanya kazi.
we | We work. | Wii werk | Tunafanya kazi.
you | You work. | Yu werk | Ninyi mnafanya kazi.
they | They work. | Dheii werk | Wanafanya kazi.
Kwa he / she / it, kwa kawaida tunaongeza -s kwenye kitenzi.
2. Wakati uliopita wa kawaida (Simple Past)
Matumizi: Kitendo kilichotokea na kukamilika wakati uliopita.
Muundo: Kiima + V2 + ...
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I worked. | Ai werkt | Nilifanya kazi.
you | You worked. | Yu werkt | Ulifanya kazi.
he | He worked. | Hii werkt | Alifanya kazi.
she | She worked. | Shii werkt | Alifanya kazi.
it | It worked. | It werkt | Kilifanya kazi.
we | We worked. | Wii werkt | Tulifanya kazi.
you | You worked. | Yu werkt | Mlifanya kazi.
they | They worked. | Dheii werkt | Walifanya kazi.
3. Wakati ujao wa kawaida (Simple Future)
Matumizi: Kitu kitakachotokea baadaye.
Muundo: Kiima + will + V1
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will work. | Ai wil werk | Nitafanya kazi.
you | You will work. | Yu wil werk | Utafanya kazi.
he | He will work. | Hii wil werk | Atafanya kazi.
she | She will work. | Shii wil werk | Atafanya kazi.
it | It will work. | It wil werk | Kitafanya kazi.
we | We will work. | Wii wil werk | Tutafanya kazi.
you | You will work. | Yu wil werk | Mtafanya kazi.
they | They will work. | Dheii wil werk | Watafanya kazi.
4. Wakati uliopo endelevu (Present Continuous)
Matumizi: Kitendo kinachoendelea sasa hivi au katika kipindi hiki.
Muundo: Kiima + am/is/are + V-ing
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I am working. | Ai am werking | Ninafanya kazi sasa.
you | You are working. | Yu ar werking | Unafanya kazi sasa.
he | He is working. | Hii iz werking | Anafanya kazi sasa.
she | She is working. | Shii iz werking | Anafanya kazi sasa.
it | It is working. | It iz werking | Kinafanya kazi sasa.
we | We are working. | Wii ar werking | Tunafanya kazi sasa.
you | You are working. | Yu ar werking | Mnafanya kazi sasa.
they | They are working. | Dheii ar werking | Wanafanya kazi sasa.
5. Wakati uliopita endelevu (Past Continuous)
Matumizi: Kitendo kilichokuwa kinaendelea wakati fulani uliopita.
Muundo: Kiima + was/were + V-ing
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I was working. | Ai waz werking | Nilikuwa nikifanya kazi.
you | You were working. | Yu wer werking | Ulikuwa ukifanya kazi.
he | He was working. | Hii waz werking | Alikuwa akifanya kazi.
she | She was working. | Shii waz werking | Alikuwa akifanya kazi.
it | It was working. | It waz werking | Kilikuwa kikifanya kazi.
we | We were working. | Wii wer werking | Tulikuwa tukifanya kazi.
you | You were working. | Yu wer werking | Mlikuwa mkifanya kazi.
they | They were working. | Dheii wer werking | Walikuwa wakifanya kazi.
6. Wakati ujao endelevu (Future Continuous)
Matumizi: Kitendo kitakachokuwa kinaendelea wakati fulani ujao.
Muundo: Kiima + will be + V-ing
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will be working. | Ai wil bii werking | Nitakuwa nikifanya kazi.
you | You will be working. | Yu wil bii werking | Utakuwa ukifanya kazi.
he | He will be working. | Hii wil bii werking | Atakuwa akifanya kazi.
she | She will be working. | Shii wil bii werking | Atakuwa akifanya kazi.
it | It will be working. | It wil bii werking | Kitakuwa kikifanya kazi.
we | We will be working. | Wii wil bii werking | Tutakuwa tukifanya kazi.
you | You will be working. | Yu wil bii werking | Mtakuwa mkifanya kazi.
they | They will be working. | Dheii wil bii werking | Watakuwa wakifanya kazi.
7. Wakati uliopo timilifu (Present Perfect)
Matumizi: Kitendo kilichotokea wakati uliopita na chenye uhusiano na sasa, bila kutaja muda maalumu uliokamilika.
Muundo: Kiima + have/has + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I have worked. | Ai hav werkt | Nimefanya kazi.
you | You have worked. | Yu hav werkt | Umefanya kazi.
he | He has worked. | Hii haz werkt | Amefanya kazi.
she | She has worked. | Shii haz werkt | Amefanya kazi.
it | It has worked. | It haz werkt | Kimefanya kazi.
we | We have worked. | Wii hav werkt | Tumefanya kazi.
you | You have worked. | Yu hav werkt | Mmefanya kazi.
they | They have worked. | Dheii hav werkt | Wamefanya kazi.
8. Wakati uliopita timilifu (Past Perfect)
Matumizi: Kitendo kilichokamilika kabla ya kitendo kingine cha wakati uliopita.
Muundo: Kiima + had + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I had worked. | Ai had werkt | Nilikuwa nimefanya kazi.
you | You had worked. | Yu had werkt | Ulikuwa umefanya kazi.
he | He had worked. | Hii had werkt | Alikuwa amefanya kazi.
she | She had worked. | Shii had werkt | Alikuwa amefanya kazi.
it | It had worked. | It had werkt | Kilikuwa kimefanya kazi.
we | We had worked. | Wii had werkt | Tulikuwa tumefanya kazi.
you | You had worked. | Yu had werkt | Mlikuwa mmefanya kazi.
they | They had worked. | Dheii had werkt | Walikuwa wamefanya kazi.
9. Wakati ujao timilifu (Future Perfect)
Matumizi: Kitendo kitakachokuwa kimekamilika kabla ya wakati fulani ujao.
Muundo: Kiima + will have + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will have worked. | Ai wil hav werkt | Nitakuwa nimefanya kazi.
you | You will have worked. | Yu wil hav werkt | Utakuwa umefanya kazi.
he | He will have worked. | Hii wil hav werkt | Atakuwa amefanya kazi.
she | She will have worked. | Shii wil hav werkt | Atakuwa amefanya kazi.
it | It will have worked. | It wil hav werkt | Kitakuwa kimefanya kazi.
we | We will have worked. | Wii wil hav werkt | Tutakuwa tumefanya kazi.
you | You will have worked. | Yu wil hav werkt | Mtakuwa mmefanya kazi.
they | They will have worked. | Dheii wil hav werkt | Watakuwa wamefanya kazi.
10. Wakati uliopo timilifu endelevu (Present Perfect Continuous)
Matumizi: Kitendo kilichoanza wakati uliopita na kuendelea hadi sasa au kilichodumu kwa kipindi fulani hadi sasa.
Muundo: Kiima + have/has been + V-ing
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I have been working. | Ai hav bin werking | Nimekuwa nikifanya kazi.
you | You have been working. | Yu hav bin werking | Umekuwa ukifanya kazi.
he | He has been working. | Hii haz bin werking | Amekuwa akifanya kazi.
she | She has been working. | Shii haz bin werking | Amekuwa akifanya kazi.
it | It has been working. | It haz bin werking | Kimekuwa kikifanya kazi.
we | We have been working. | Wii hav bin werking | Tumekuwa tukifanya kazi.
you | You have been working. | Yu hav bin werking | Mmekuwa mkifanya kazi.
they | They have been working. | Dheii hav bin werking | Wamekuwa wakifanya kazi.
11. Wakati uliopita timilifu endelevu (Past Perfect Continuous)
Matumizi: Kitendo kilichoendelea kwa muda fulani kabla ya wakati au kitendo kingine cha zamani.
Muundo: Kiima + had been + V-ing
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I had been working. | Ai had bin werking | Nilikuwa nimekuwa nikifanya kazi.
you | You had been working. | Yu had bin werking | Ulikuwa umekuwa ukifanya kazi.
he | He had been working. | Hii had bin werking | Alikuwa amekuwa akifanya kazi.
she | She had been working. | Shii had bin werking | Alikuwa amekuwa akifanya kazi.
it | It had been working. | It had bin werking | Kilikuwa kimekuwa kikifanya kazi.
we | We had been working. | Wii had bin werking | Tulikuwa tumekuwa tukifanya kazi.
you | You had been working. | Yu had bin werking | Mlikuwa mmekuwa mkifanya kazi.
they | They had been working. | Dheii had bin werking | Walikuwa wamekuwa wakifanya kazi.
12. Wakati ujao timilifu endelevu (Future Perfect Continuous)
Matumizi: Kitendo kitakachokuwa kimeendelea kwa muda fulani kufikia wakati maalumu ujao.
Muundo: Kiima + will have been + V-ing
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will have been working. | Ai wil hav bin werking | Nitakuwa nimekuwa nikifanya kazi kwa muda fulani.
you | You will have been working. | Yu wil hav bin werking | Utakuwa umekuwa ukifanya kazi kwa muda fulani.
he | He will have been working. | Hii wil hav bin werking | Atakuwa amekuwa akifanya kazi kwa muda fulani.
she | She will have been working. | Shii wil hav bin werking | Atakuwa amekuwa akifanya kazi kwa muda fulani.
it | It will have been working. | It wil hav bin werking | Kitakuwa kimekuwa kikifanya kazi kwa muda fulani.
we | We will have been working. | Wii wil hav bin werking | Tutakuwa tumekuwa tukifanya kazi kwa muda fulani.
you | You will have been working. | Yu wil hav bin werking | Mtakuwa mmekuwa mkifanya kazi kwa muda fulani.
they | They will have been working. | Dheii wil hav bin werking | Watakuwa wamekuwa wakifanya kazi kwa muda fulani.
6- Nyakati za Kauli Tendwa (PASSIVE VOICE)
1. Wakati uliopo wa kawaida katika kauli tendwa (Simple Present Passive)
Muundo: Kiima + am/is/are + V3
Matamshi ya muundo: Subject + am/is/are + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I am written about. | Ai am ritn abaut | Ninaandikiwa / ninaandikwa habari kunihusu.
you | You are written about. | Yu ar ritn abaut | Unaandikiwa / unaandikwa habari kukuhusu.
he | He is written about. | Hii iz ritn abaut | Anaandikiwa / anaandikwa habari kumhusu.
she | She is written about. | Shii iz ritn abaut | Anaandikiwa / anaandikwa habari kumhusu.
it | It is written about. | It iz ritn abaut | Kinaandikiwa / kinaandikwa habari kukihusu.
we | We are written about. | Wii ar ritn abaut | Tunaandikiwa / tunaandikwa habari kutuhusu.
you | You are written about. | Yu ar ritn abaut | Mnaandikiwa / mnaandikwa habari kuwahusu.
they | They are written about. | Dheii ar ritn abaut | Wanaandikiwa / wanaandikwa habari kuwahusu.
Mfano mwingine wa kawaida zaidi:
The book is written in English.
Dha buk iz ritn in inglish.
Kitabu kimeandikwa kwa Kiingereza.
2. Wakati uliopita wa kawaida katika kauli tendwa (Simple Past Passive)
Muundo: Kiima + was/were + V3
Matamshi ya muundo: Subject + waz/wer + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I was invited. | Ai waz invaitid | Nilialikwa.
you | You were invited. | Yu wer invaitid | Ulialikwa.
he | He was invited. | Hii waz invaitid | Alialikwa.
she | She was invited. | Shii waz invaitid | Alialikwa.
it | It was invited. | It waz invaitid | Kilialikwa.
we | We were invited. | Wii wer invaitid | Tulialikwa.
you | You were invited. | Yu wer invaitid | Mlikaribishwa / mlikuwa mmealikwa.
they | They were invited. | Dheii wer invaitid | Walialikwa.
3. Wakati ujao wa kawaida katika kauli tendwa (Simple Future Passive)
Muundo: Kiima + will be + V3
Matamshi ya muundo: Subject + wil bii + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will be invited. | Ai wil bii invaitid | Nitaalikwa.
you | You will be invited. | Yu wil bii invaitid | Utaalikwa.
he | He will be invited. | Hii wil bii invaitid | Ataalikwa.
she | She will be invited. | Shii wil bii invaitid | Ataalikwa.
it | It will be invited. | It wil bii invaitid | Kitaalikwa.
we | We will be invited. | Wii wil bii invaitid | Tutaalikwa.
you | You will be invited. | Yu wil bii invaitid | Mtaalikwa.
they | They will be invited. | Dheii wil bii invaitid | Wataalikwa.
4. Wakati uliopo endelevu katika kauli tendwa (Present Continuous Passive)
Muundo: Kiima + am/is/are being + V3
Matamshi ya muundo: Subject + am/is/are bin + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I am being watched. | Ai am bii-ing watcht | Ninaangaliwa sasa.
you | You are being watched. | Yu ar bii-ing watcht | Unaangaliwa sasa.
he | He is being watched. | Hii iz bii-ing watcht | Anaangaliwa sasa.
she | She is being watched. | Shii iz bii-ing watcht | Anaangaliwa sasa.
it | It is being watched. | It iz bii-ing watcht | Kinaangaliwa sasa.
we | We are being watched. | Wii ar bii-ing watcht | Tunaangaliwa sasa.
you | You are being watched. | Yu ar bii-ing watcht | Mnaangaliwa sasa.
they | They are being watched. | Dheii ar bii-ing watcht | Wanaangaliwa sasa.
5. Wakati uliopita endelevu katika kauli tendwa (Past Continuous Passive)
Muundo: Kiima + was/were being + V3
Matamshi ya muundo: Subject + waz/wer bii-ing + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I was being watched. | Ai waz bii-ing watcht | Nilikuwa nikifuatiliwa.
you | You were being watched. | Yu wer bii-ing watcht | Ulikuwa ukifuatiliwa.
he | He was being watched. | Hii waz bii-ing watcht | Alikuwa akifuatiliwa.
she | She was being watched. | Shii waz bii-ing watcht | Alikuwa akifuatiliwa.
it | It was being watched. | It waz bii-ing watcht | Kilikuwa kikifuatiliwa.
we | We were being watched. | Wii wer bii-ing watcht | Tulikuwa tukifuatiliwa.
you | You were being watched. | Yu wer bii-ing watcht | Mlikuwa mkifuatiliwa.
they | They were being watched. | Dheii wer bii-ing watcht | Walikuwa wakifuatiliwa.
6. Wakati ujao endelevu katika kauli tendwa (Future Continuous Passive)
Muundo: Kiima + will be being + V3
Matamshi ya muundo: Subject + wil bii bii-ing + V3
Aina hii hutumika mara chache sana katika Kiingereza cha kisasa.
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will be being watched. | Ai wil bii bii-ing watcht | Nitakuwa nikifuatiliwa.
you | You will be being watched. | Yu wil bii bii-ing watcht | Utakuwa ukifuatiliwa.
he | He will be being watched. | Hii wil bii bii-ing watcht | Atakuwa akifuatiliwa.
she | She will be being watched. | Shii wil bii bii-ing watcht | Atakuwa akifuatiliwa.
it | It will be being watched. | It wil bii bii-ing watcht | Kitakuwa kikifuatiliwa.
we | We will be being watched. | Wii wil bii bii-ing watcht | Tutakuwa tukifuatiliwa.
you | You will be being watched. | Yu wil bii bii-ing watcht | Mtakuwa mkifuatiliwa.
they | They will be being watched. | Dheii wil bii bii-ing watcht | Watakuwa wakifuatiliwa.
7. Wakati uliopo timilifu katika kauli tendwa (Present Perfect Passive)
Muundo: Kiima + have/has been + V3
Matamshi ya muundo: Subject + hav/haz bin + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I have been invited. | Ai hav bin invaitid | Nimealikwa.
you | You have been invited. | Yu hav bin invaitid | Umealikwa.
he | He has been invited. | Hii haz bin invaitid | Amealikwa.
she | She has been invited. | Shii haz bin invaitid | Amealikwa.
it | It has been invited. | It haz bin invaitid | Kimealikwa.
we | We have been invited. | Wii hav bin invaitid | Tumealikwa.
you | You have been invited. | Yu hav bin invaitid | Mmealikwa.
they | They have been invited. | Dheii hav bin invaitid | Wamealikwa.
8. Wakati uliopita timilifu katika kauli tendwa (Past Perfect Passive)
Muundo: Kiima + had been + V3
Matamshi ya muundo: Subject + had bin + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I had been invited. | Ai had bin invaitid | Nilikuwa nimealikwa.
you | You had been invited. | Yu had bin invaitid | Ulikuwa umealikwa.
he | He had been invited. | Hii had bin invaitid | Alikuwa amaalikwa.
she | She had been invited. | Shii had bin invaitid | Alikuwa amaalikwa.
it | It had been invited. | It had bin invaitid | Kilikuwa kimealikwa.
we | We had been invited. | Wii had bin invaitid | Tulikuwa tumealikwa.
you | You had been invited. | Yu had bin invaitid | Mlikuwa mmealikwa.
they | They had been invited. | Dheii had bin invaitid | Walikuwa wamealikwa.
9. Wakati ujao timilifu katika kauli tendwa (Future Perfect Passive)
Muundo: Kiima + will have been + V3
Matamshi ya muundo: Subject + wil hav bin + V3
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will have been invited. | Ai wil hav bin invaitid | Nitakuwa nimealikwa.
you | You will have been invited. | Yu wil hav bin invaitid | Utakuwa umealikwa.
he | He will have been invited. | Hii wil hav bin invaitid | Atakuwa amaalikwa.
she | She will have been invited. | Shii wil hav bin invaitid | Atakuwa amaalikwa.
it | It will have been invited. | It wil hav bin invaitid | Kitakuwa kimealikwa.
we | We will have been invited. | Wii wil hav bin invaitid | Tutakuwa tumealikwa.
you | You will have been invited. | Yu wil hav bin invaitid | Mtakuwa mmealikwa.
they | They will have been invited. | Dheii wil hav bin invaitid | Watakuwa wamealikwa.
10. Wakati uliopo timilifu endelevu katika kauli tendwa (Present Perfect Continuous Passive)
Muundo: Kiima + have/has been being + V3
Matamshi ya muundo: Subject + hav/haz bin bii-ing + V3
Muundo huu unakubalika kisarufi katika mazingira machache, lakini hutumika kwa nadra sana na mara nyingi hubadilishwa na miundo ya kawaida zaidi.
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I have been being watched. | Ai hav bin bii-ing watcht | Nimekuwa nikifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
you | You have been being watched. | Yu hav bin bii-ing watcht | Umekuwa ukifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
he | He has been being watched. | Hii haz bin bii-ing watcht | Amekuwa akifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
she | She has been being watched. | Shii haz bin bii-ing watcht | Amekuwa akifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
it | It has been being watched. | It haz bin bii-ing watcht | Kimekuwa kikifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
we | We have been being watched. | Wii hav bin bii-ing watcht | Tumekuwa tukifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
you | You have been being watched. | Yu hav bin bii-ing watcht | Mmekuwa mkifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
they | They have been being watched. | Dheii hav bin bii-ing watcht | Wamekuwa wakifuatiliwa mfululizo hadi sasa.
11. Wakati uliopita timilifu endelevu katika kauli tendwa (Past Perfect Continuous Passive)
Muundo: Kiima + had been being + V3
Matamshi ya muundo: Subject + had bin bii-ing + V3
Aina hii ni nadra sana kutumika.
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I had been being watched. | Ai had bin bii-ing watcht | Nilikuwa nikifuatiliwa mfululizo.
you | You had been being watched. | Yu had bin bii-ing watcht | Ulikuwa ukifuatiliwa mfululizo.
he | He had been being watched. | Hii had bin bii-ing watcht | Alikuwa akifuatiliwa mfululizo.
she | She had been being watched. | Shii had bin bii-ing watcht | Alikuwa akifuatiliwa mfululizo.
it | It had been being watched. | It had bin bii-ing watcht | Kilikuwa kikifuatiliwa mfululizo.
we | We had been being watched. | Wii had bin bii-ing watcht | Tulikuwa tukifuatiliwa mfululizo.
you | You had been being watched. | Yu had bin bii-ing watcht | Mlikuwa mkifuatiliwa mfululizo.
they | They had been being watched. | Dheii had bin bii-ing watcht | Walikuwa wakifuatiliwa mfululizo.
12. Wakati ujao timilifu endelevu katika kauli tendwa (Future Perfect Continuous Passive)
Muundo: Kiima + will have been being + V3
Matamshi ya muundo: Subject + wil hav bin bii-ing + V3
Muundo huu ni nadra sana kutumika katika Kiingereza.
Kiwakilishi | Sentensi | Matamshi | Maana
I | I will have been being watched. | Ai wil hav bin bii-ing watcht | Nitakuwa nimekuwa nikifuatiliwa mfululizo.
you | You will have been being watched. | Yu wil hav bin bii-ing watcht | Utakuwa umekuwa ukifuatiliwa mfululizo.
he | He will have been being watched. | Hii wil hav bin bii-ing watcht | Atakuwa amekuwa akifuatiliwa mfululizo.
she | She will have been being watched. | Shii wil hav bin bii-ing watcht | Atakuwa amekuwa akifuatiliwa mfululizo.
it | It will have been being watched. | It wil hav bin bii-ing watcht | Kitakuwa kimekuwa kikifuatiliwa mfululizo.
we | We will have been being watched. | Wii wil hav bin bii-ing watcht | Tutakuwa tumekuwa tukifuatiliwa mfululizo.
you | You will have been being watched. | Yu wil hav bin bii-ing watcht | Mtakuwa mmekuwa mkifuatiliwa mfululizo.
they | They will have been being watched. | Dheii wil hav bin bii-ing watcht | Watakuwa wamekuwa wakifuatiliwa mfululizo.
7- Viambishi vya ukanushi
. Wakati uliopo wa kawaida — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + do/does + not + V1
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I do not work. Ai du not work Sifanyi kazi.
You You do not work. Yu du not work Hufanyi kazi.
He He does not work. Hi daz not work Hafanyi kazi.
She She does not work. Shi daz not work Hafanyi kazi.
It It does not work. It daz not work Haifanyi kazi.
We We do not work. Wi du not work Hatufanyi kazi.
They They do not work. Dheɪ du not work Hawafanyi kazi.
Vifupisho:
do not → don't — dount
does not → doesn't — daznt
⚠️ Baada ya doesn't, tumia V1:
He doesn't work. ✅
He doesn't works. ❌
2. Wakati uliopita wa kawaida — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + did + not + V1
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I did not work. Ai did not work Sikufanya kazi.
You You did not work. Yu did not work Hukufanya kazi.
He He did not work. Hi did not work Hakufanya kazi.
She She did not work. Shi did not work Hakufanya kazi.
It It did not work. It did not work Haikufanya kazi.
We We did not work. Wi did not work Hatukufanya kazi.
They They did not work. Dheɪ did not work Hawakufanya kazi.
did not → didn't — didnt
⚠️ Baada ya didn't, tumia V1:
I didn't work. ✅
I didn't worked. ❌
3. Wakati ujao wa kawaida — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + will + not + V1
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I will not work. Ai wil not work Sitafanya kazi.
You You will not work. Yu wil not work Hutafanya kazi.
He He will not work. Hi wil not work Hatafanya kazi.
She She will not work. Shi wil not work Hatafanya kazi.
It It will not work. It wil not work Haitafanya kazi.
We We will not work. Wi wil not work Hatutafanya kazi.
They They will not work. Dheɪ wil not work Hawatafanya kazi.
will not → won't — wount
Nyakati endelevu
4. Wakati uliopo endelevu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + am/is/are + not + V-ing
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I am not working. Ai am not working Sifanyi kazi sasa.
You You are not working. Yu ar not working Hufanyi kazi sasa.
He He is not working. Hi iz not working Hafanyi kazi sasa.
She She is not working. Shi iz not working Hafanyi kazi sasa.
It It is not working. It iz not working Haifanyi kazi sasa.
We We are not working. Wi ar not working Hatufanyi kazi sasa.
They They are not working. Dheɪ ar not working Hawafanyi kazi sasa.
Vifupisho:
is not → isn't — iznt
are not → aren't — arnt
am not → I'm not — aim not
5. Wakati uliopita endelevu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + was/were + not + V-ing
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I was not working. Ai waz not working Sikuwa nikifanya kazi.
You You were not working. Yu wer not working Hukukuwa ukifanya kazi.
He He was not working. Hi waz not working Hakuwa akifanya kazi.
She She was not working. Shi waz not working Hakuwa akifanya kazi.
It It was not working. It waz not working Haikuwa ikifanya kazi.
We We were not working. Wi wer not working Hatukuwa tukifanya kazi.
They They were not working. Dheɪ wer not working Hawakuwa wakifanya kazi.
Vifupisho:
was not → wasn't — waznt
were not → weren't — wernt
6. Wakati ujao endelevu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + will + not + be + V-ing
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I will not be working. Ai wil not bi working Sitakuwa nikifanya kazi.
You You will not be working. Yu wil not bi working Hutakuwa ukifanya kazi.
He He will not be working. Hi wil not bi working Hatakuwa akifanya kazi.
She She will not be working. Shi wil not bi working Hatakuwa akifanya kazi.
It It will not be working. It wil not bi working Haitakuwa ikifanya kazi.
We We will not be working. Wi wil not bi working Hatutakuwa tukifanya kazi.
They They will not be working. Dheɪ wil not bi working Hawatakuwa wakifanya kazi.
Nyakati timilifu
7. Wakati uliopo timilifu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + have/has + not + V3
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I have not worked. Ai hav not workt Sijafanya kazi.
You You have not worked. Yu hav not workt Hujafanya kazi.
He He has not worked. Hi haz not workt Hajafanya kazi.
She She has not worked. Shi haz not workt Hajafanya kazi.
It It has not worked. It haz not workt Haijafanya kazi.
We We have not worked. Wi hav not workt Hatujafanya kazi.
They They have not worked. Dheɪ hav not workt Hawajafanya kazi.
Vifupisho:
have not → haven't — havnt
has not → hasn't — haznt
8. Wakati uliopita timilifu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + had + not + V3
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I had not worked. Ai had not workt Sikuwa nimefanya kazi.
You You had not worked. Yu had not workt Hukukuwa umefanya kazi.
He He had not worked. Hi had not workt Hakuwa amefanya kazi.
She She had not worked. Shi had not workt Hakuwa amefanya kazi.
It It had not worked. It had not workt Haikuwa imefanya kazi.
We We had not worked. Wi had not workt Hatukuwa tumefanya kazi.
They They had not worked. Dheɪ had not workt Hawakuwa wamefanya kazi.
had not → hadn't — hadnt
9. Wakati ujao timilifu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + will + not + have + V3
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I will not have worked. Ai wil not hav workt Sitakuwa nimefanya kazi.
You You will not have worked. Yu wil not hav workt Hutakuwa umefanya kazi.
He He will not have worked. Hi wil not hav workt Hatakuwa amefanya kazi.
She She will not have worked. Shi wil not hav workt Hatakuwa amefanya kazi.
It It will not have worked. It wil not hav workt Haitakuwa imefanya kazi.
We We will not have worked. Wi wil not hav workt Hatutakuwa tumefanya kazi.
They They will not have worked. Dheɪ wil not hav workt Hawatakuwa wamefanya kazi.
Nyakati timilifu endelevu
10. Wakati uliopo timilifu endelevu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + have/has + not + been + V-ing
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I have not been working. Ai hav not bin working Sijakuwa nikifanya kazi kwa kipindi fulani.
You You have not been working. Yu hav not bin working Hujakuwa ukifanya kazi kwa kipindi fulani.
He He has not been working. Hi haz not bin working Hajakuwa akifanya kazi kwa kipindi fulani.
She She has not been working. Shi haz not bin working Hajakuwa akifanya kazi kwa kipindi fulani.
It It has not been working. It haz not bin working Haijakuwa ikifanya kazi kwa kipindi fulani.
We We have not been working. Wi hav not bin working Hatujakuwa tukifanya kazi kwa kipindi fulani.
They They have not been working. Dheɪ hav not bin working Hawajakuwa wakifanya kazi kwa kipindi fulani.
11. Wakati uliopita timilifu endelevu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + had + not + been + V-ing
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I had not been working. Ai had not bin working Sikuwa nimekuwa nikifanya kazi.
You You had not been working. Yu had not bin working Hukukuwa umekuwa ukifanya kazi.
He He had not been working. Hi had not bin working Hakuwa amekuwa akifanya kazi.
She She had not been working. Shi had not bin working Hakuwa amekuwa akifanya kazi.
It It had not been working. It had not bin working Haikuwa imekuwa ikifanya kazi.
We We had not been working. Wi had not bin working Hatukuwa tumekuwa tukifanya kazi.
They They had not been working. Dheɪ had not bin working Hawakuwa wamekuwa wakifanya kazi.
12. Wakati ujao timilifu endelevu — Umbo la ukanushi
Muundo: Kiima + will + not + have + been + V-ing
Kiwakilishi Sentensi Matamshi Maana
I I will not have been working. Ai wil not hav bin working Sitakuwa nimekuwa nikifanya kazi kwa kipindi fulani.
You You will not have been working. Yu wil not hav bin working Hutakuwa umekuwa ukifanya kazi kwa kipindi fulani.
He He will not have been working. Hi wil not hav bin working Hatakuwa amekuwa akifanya kazi kwa kipindi fulani.
She She will not have been working. Shi wil not hav bin working Hatakuwa amekuwa akifanya kazi kwa kipindi fulani.
It It will not have been working. It wil not hav bin working Haitakuwa imekuwa ikifanya kazi kwa kipindi fulani.
We We will not have been working. Wi wil not hav bin working Hatutakuwa tumekuwa tukifanya kazi kwa kipindi fulani.
They They will not have been working. Dheɪ wil not hav bin working Hawatakuwa wamekuwa wakifanya kazi kwa kipindi fulani.
. Wakati uliopo wa kawaida katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + am/is/are + not + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + am/iz/ar + not + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I am not invited. Ai am not invaitid Sialikwi.
You You are not invited. Yu ar not invaitid Hualikwi.
He He is not invited. Hi iz not invaitid Haalikwi.
She She is not invited. Shi iz not invaitid Haalikwi.
It It is not used. It iz not yuzd Hakitumiki.
We We are not invited. Wi ar not invaitid Hatujaalikwa.
They They are not invited. Dheɪ ar not invaitid Hawajaalikwa.
is not → isn't — iznt
are not → aren't — arnt
2. Wakati uliopita wa kawaida katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + was/were + not + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + waz/wer + not + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I was not invited. Ai waz not invaitid Sikualikwa.
You You were not invited. Yu wer not invaitid Hukualikwa.
He He was not invited. Hi waz not invaitid Hakualikwa.
She She was not invited. Shi waz not invaitid Hakualikwa.
It It was not used. It waz not yuzd Hakikutumiwa.
We We were not invited. Wi wer not invaitid Hatukualikwa.
They They were not invited. Dheɪ wer not invaitid Hawakualikwa.
was not → wasn't — waznt
were not → weren't — wernt
3. Wakati ujao wa kawaida katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + will + not + be + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + wil + not + bi + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I will not be invited. Ai wil not bi invaitid Sitaalikwa.
You You will not be invited. Yu wil not bi invaitid Hutaalikwa.
He He will not be invited. Hi wil not bi invaitid Hataalikwa.
She She will not be invited. Shi wil not bi invaitid Hataalikwa.
It It will not be used. It wil not bi yuzd Hakitatumiwa.
We We will not be invited. Wi wil not bi invaitid Hatutaalikwa.
They They will not be invited. Dheɪ wil not bi invaitid Hawataalikwa.
will not → won't — wount
4. Wakati uliopo endelevu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + am/is/are + not + being + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + am/iz/ar + not + biing + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I am not being invited. Ai am not biing invaitid Sialikwi kwa sasa.
You You are not being invited. Yu ar not biing invaitid Hualikwi kwa sasa.
He He is not being invited. Hi iz not biing invaitid Haalikwi kwa sasa.
She She is not being invited. Shi iz not biing invaitid Haalikwi kwa sasa.
It It is not being used. It iz not biing yuzd Hakitatumika kwa sasa.
We We are not being invited. Wi ar not biing invaitid Hatujaalikwa kwa sasa.
They They are not being invited. Dheɪ ar not biing invaitid Hawajaalikwa kwa sasa.
5. Wakati uliopita endelevu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + was/were + not + being + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + waz/wer + not + biing + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I was not being invited. Ai waz not biing invaitid Sikuwa nikiitwa au kualikwa wakati huo.
You You were not being invited. Yu wer not biing invaitid Hukualikwa wakati huo.
He He was not being invited. Hi waz not biing invaitid Hakuwa akialikwa wakati huo.
She She was not being invited. Shi waz not biing invaitid Hakuwa akialikwa wakati huo.
It It was not being used. It waz not biing yuzd Hakikuwa kikitumiwa wakati huo.
We We were not being invited. Wi wer not biing invaitid Hatukuwa tukialikwa wakati huo.
They They were not being invited. Dheɪ wer not biing invaitid Hawakuwa wakialikwa wakati huo.
6. Wakati ujao endelevu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + will + not + be + being + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + wil + not + bi + biing + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I will not be being invited. Ai wil not bi biing invaitid Sitakuwa katika mchakato wa kualikwa wakati huo ujao.
You You will not be being invited. Yu wil not bi biing invaitid Hutakuwa katika mchakato wa kualikwa wakati huo ujao.
He He will not be being invited. Hi wil not bi biing invaitid Hatakuwa katika mchakato wa kualikwa wakati huo ujao.
She She will not be being invited. Shi wil not bi biing invaitid Hatakuwa katika mchakato wa kualikwa wakati huo ujao.
We We will not be being invited. Wi wil not bi biing invaitid Hatutakuwa katika mchakato wa kualikwa wakati huo ujao.
They They will not be being invited. Dheɪ wil not bi biing invaitid Hawatakuwa katika mchakato wa kualikwa wakati huo ujao.
⚠️ Muundo huu ni sahihi kisarufi, lakini ni nadra sana katika Kiingereza cha kawaida. Mara nyingi hutumiwa miundo mingine iliyo rahisi zaidi.
7. Wakati uliopo timilifu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + have/has + not + been + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + hav/haz + not + bin + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I have not been invited. Ai hav not bin invaitid Sijaalikwa.
You You have not been invited. Yu hav not bin invaitid Hujalikwa.
He He has not been invited. Hi haz not bin invaitid Hajaalikwa.
She She has not been invited. Shi haz not bin invaitid Hajaalikwa.
It It has not been used. It haz not bin yuzd Hakijatumika.
We We have not been invited. Wi hav not bin invaitid Hatujaalikwa.
They They have not been invited. Dheɪ hav not bin invaitid Hawajaalikwa.
have not → haven't — havnt
has not → hasn't — haznt
8. Wakati uliopita timilifu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + had + not + been + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + had + not + bin + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I had not been invited. Ai had not bin invaitid Sikuwa nimealikwa.
You You had not been invited. Yu had not bin invaitid Hukukuwa umealikwa.
He He had not been invited. Hi had not bin invaitid Hakuwa amekualikwa.
She She had not been invited. Shi had not bin invaitid Hakuwa amekualikwa.
We We had not been invited. Wi had not bin invaitid Hatukuwa tumealikwa.
They They had not been invited. Dheɪ had not bin invaitid Hawakuwa wamealikwa.
had not → hadn't — hadnt
9. Wakati ujao timilifu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + will + not + have + been + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + wil + not + hav + bin + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I will not have been invited. Ai wil not hav bin invaitid Sitakuwa nimealikwa kufikia wakati huo.
You You will not have been invited. Yu wil not hav bin invaitid Hutakuwa umealikwa kufikia wakati huo.
He He will not have been invited. Hi wil not hav bin invaitid Hatakuwa amekualikwa kufikia wakati huo.
She She will not have been invited. Shi wil not hav bin invaitid Hatakuwa amekualikwa kufikia wakati huo.
We We will not have been invited. Wi wil not hav bin invaitid Hatutakuwa tumealikwa kufikia wakati huo.
They They will not have been invited. Dheɪ wil not hav bin invaitid Hawatakuwa wamealikwa kufikia wakati huo.
10. Wakati uliopo timilifu endelevu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + have/has + not + been + being + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + hav/haz + not + bin + biing + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I have not been being invited. Ai hav not bin biing invaitid Sijakuwa nikiendelea kualikwa.
You You have not been being invited. Yu hav not bin biing invaitid Hujakuwa ukiendelea kualikwa.
He He has not been being invited. Hi haz not bin biing invaitid Hakuwa akiendelea kualikwa.
She She has not been being invited. Shi haz not bin biing invaitid Hakuwa akiendelea kualikwa.
We We have not been being invited. Wi hav not bin biing invaitid Hatujakuwa tukiendelea kualikwa.
They They have not been being invited. Dheɪ hav not bin biing invaitid Hawajakuwa wakiendelea kualikwa.
⚠️ Muundo huu ni nadra sana katika Kiingereza; kwa kawaida hutumika miundo mingine rahisi zaidi.
11. Wakati uliopita timilifu endelevu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + had + not + been + being + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + had + not + bin + biing + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I had not been being invited. Ai had not bin biing invaitid Sikuwa nikiendelea kualikwa hadi wakati huo.
You You had not been being invited. Yu had not bin biing invaitid Hukukuwa ukiendelea kualikwa hadi wakati huo.
He He had not been being invited. Hi had not bin biing invaitid Hakuwa akiendelea kualikwa hadi wakati huo.
She She had not been being invited. Shi had not bin biing invaitid Hakuwa akiendelea kualikwa hadi wakati huo.
We We had not been being invited. Wi had not bin biing invaitid Hatukuwa tukiendelea kualikwa hadi wakati huo.
They They had not been being invited. Dheɪ had not bin biing invaitid Hawakuwa wakiendelea kualikwa hadi wakati huo.
⚠️ Muundo huu ni nadra sana.
12. Wakati ujao timilifu endelevu katika kauli tendwa — Umbo la ukanushi
Muundo
Muundo wa Kiingereza: Kiima + will + not + have + been + being + V3
Matamshi ya muundo: Sabjekti + wil + not + hav + bin + biing + vi thrii
Kiwakilishi Mfano Matamshi Maana
I I will not have been being invited. Ai wil not hav bin biing invaitid Sitakuwa nimekuwa nikiendelea kualikwa kufikia wakati huo.
You You will not have been being invited. Yu wil not hav bin biing invaitid Hutakuwa umekuwa ukiendelea kualikwa kufikia wakati huo.
He He will not have been being invited. Hi wil not hav bin biing invaitid Hatakuwa amekuwa akiendelea kualikwa kufikia wakati huo.
She She will not have been being invited. Shi wil not hav bin biing invaitid Hatakuwa amekuwa akiendelea kualikwa kufikia wakati huo.
We We will not have been being invited. Wi wil not hav bin biing invaitid Hatutakuwa tumekuwa tukiendelea kualikwa kufikia wakati huo.
They They will not have been being invited. Dheɪ wil not hav bin biing invaitid Hawatakuwa wamekuwa wakiendelea kualikwa kufikia wakati huo.
⚠️ Miundo hii ni nadra sana na kwa kawaida huepukwa katika matumizi ya kawaida.
no + noun
Dhana ya Kiswahili Muundo wa Kiingereza Matamshi ya muundo Mfano Matamshi Maana
Nomino ya umoja inayohesabika no + nomino ya umoja nou + naun no book nou buk Hakuna kitabu.
Nomino ya wingi no + nomino ya wingi nou + nomino ya wingi no books nou buks Hakuna vitabu.
Nomino isiyohesabika no + nomino isiyohesabika nou + ankauntabl naun no water nou wota Hakuna maji.
Kueleza kwamba kitu hakipo there is + no + nomino ya umoja/isiyohesabika dhear iz + nou + naun There is no book. Dhear iz nou buk Hakuna kitabu.
Kueleza kwamba vitu havipo there are + no + nomino ya wingi dhear ar + nou + nomino ya wingi There are no books. Dhear ar nou buks Hakuna vitabu.
Umiliki have/has + no + nomino hav/haz + nou + naun I have no books. Ai hav nou buks Sina vitabu.
8- Maswali
1 Wakati uliopo wa kawaida Do/Does + kiima + V1...? — Du/Daz + sabjekti + vi wan? — Do you work? — Du yu work? — Je, unafanya kazi?
2 Wakati uliopita wa kawaida Did + kiima + V1...? — Did + sabjekti + vi wan? — Did you work? — Did yu work? — Je, ulifanya kazi?
3 Wakati ujao wa kawaida Will + kiima + V1...? — Wil + sabjekti + vi wan? — Will you work? — Wil yu work? — Je, utafanya kazi?
4 Wakati uliopo endelevu Am/Is/Are + kiima + V-ing...? — Am/Iz/Ar + sabjekti + vi-ing? — Are you working? — Ar yu working? — Je, unafanya kazi sasa?
5 Wakati uliopita endelevu Was/Were + kiima + V-ing...? — Waz/Wer + sabjekti + vi-ing? — Were you working? — Wer yu working? — Je, ulikuwa ukifanya kazi?
6 Wakati ujao endelevu Will + kiima + be + V-ing...? — Wil + sabjekti + bi + vi-ing? — Will you be working? — Wil yu bi working? — Je, utakuwa ukifanya kazi?
7 Wakati uliopo timilifu Have/Has + kiima + V3...? — Hav/Haz + sabjekti + vi thrii? — Have you worked? — Hav yu workt? — Je, umefanya kazi?
8 Wakati uliopita timilifu Had + kiima + V3...? — Had + sabjekti + vi thrii? — Had you worked? — Had yu workt? — Je, ulikuwa umefanya kazi?
9 Wakati ujao timilifu Will + kiima + have + V3...? — Wil + sabjekti + hav + vi thrii? — Will you have worked? — Wil yu hav workt? — Je, utakuwa umemaliza kufanya kazi?
10 Wakati uliopo timilifu endelevu Have/Has + kiima + been + V-ing...? — Hav/Haz + sabjekti + bin + vi-ing? — Have you been working? — Hav yu bin working? — Je, umekuwa ukifanya kazi kwa muda?
11 Wakati uliopita timilifu endelevu Had + kiima + been + V-ing...? — Had + sabjekti + bin + vi-ing? — Had you been working? — Had yu bin working? — Je, ulikuwa umekuwa ukifanya kazi kwa muda?
12 Wakati ujao timilifu endelevu Will + kiima + have + been + V-ing...? — Wil + sabjekti + hav + bin + vi-ing? — Will you have been working? — Wil yu hav bin working? — Je, utakuwa umekuwa ukifanya kazi kwa muda?
Dhana ya Kiswahili Muundo wa Kiingereza Matamshi ya muundo
Swali kuhusu kitu What + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi kikuu? Wot + oksiliari + sabjekti + verbi?
Swali kuhusu mtu anayefanya kitendo (kiima) Who + kitenzi? Hu + verbi?
Swali kuhusu mtu anayepokea kitendo (yambwa) Who/Whom + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi? Hu/Hum + oksiliari + sabjekti + verbi?
Swali kuhusu mahali Where + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi? Wea + oksiliari + sabjekti + verbi?
Swali kuhusu wakati When + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi? Wen + oksiliari + sabjekti + verbi?
Swali kuhusu sababu Why + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi? Wai + oksiliari + sabjekti + verbi?
Swali kuhusu uchaguzi Which + nomino + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi? Wich + naun + oksiliari + sabjekti + verbi?
Swali kuhusu umiliki Whose + nomino...? Huz + naun...?
Swali kuhusu namna How + kitenzi kisaidizi + kiima + kitenzi? Hau + oksiliari + sabjekti + verbi?
Swali kuhusu idadi How many + nomino ya wingi...? Hau meni + nomino ya wingi...?
Swali kuhusu kiasi How much + nomino isiyohesabika...? Hau mach + nomino isiyohesabika...?
Swali kuhusu muda How long...? Hau long...?
Swali kuhusu marudio How often...? Hau ofn...?
Swali kuhusu umbali How far...? Hau far...?
Kanuni ya msingi
Maswali mengi yanayoanza na WH hufuata muundo huu:
WH-word + auxiliary + subject + main verb?
Matamshi: Dabliu-eich werd + oksiliari + sabjekti + mein verbi?
Mfano:
Where + do + you + live?
Wea + du + yu + liv?
= Unaishi wapi?
Lakini ikiwa neno la WH lenyewe ndilo kiima, kwa kawaida hatutumii do/does/did:
Who + works here?
Hu works hia?
= Nani anayefanya kazi hapa?
Hii ndiyo tofauti ya msingi kati ya:
Who did you see? → Hu did yu sii? → Ulimwona nani?
Who saw you? → Hu so yu? → Nani aliyekuona?
8- Vielezi (ADVERBS)
1. Vielezi vya marudio
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Kielezi | Matamshi | Maana
Marudio ya kudumu | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | always | olwéiz | kila wakati
Marudio ya karibu kila wakati | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | usually | yúzhuali | kwa kawaida
Marudio ya kawaida | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | normally | nórmali | kwa kawaida
Marudio ya kawaida | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | generally | jénrali | kwa ujumla
Marudio ya mara kwa mara | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | frequently | fríkwentli | mara kwa mara
Marudio ya mara nyingi | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | often | ófen | mara nyingi
Marudio ya wakati mwingine | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | sometimes | samtáimz | wakati mwingine
Marudio ya hapa na pale | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | occasionally | akéizhanali | mara chache
Marudio ya nadra | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | rarely | rérli | mara chache
Marudio ya nadra sana | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | seldom | séldam | mara chache
Hakuna marudio | Kielezi cha marudio + sentensi | Adverb of frequency + sentence | never | néver | kamwe
Mfano:
I always study English.
Matamshi: Ai olwéiz stadi Ínglish.
Maana: Mimi husoma Kiingereza kila wakati.
2. Vielezi vya wakati
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Kielezi | Matamshi | Maana
Wakati wa sasa | Kielezi cha wakati | Time adverb | now | náu | sasa
Wakati wa sasa | Kielezi cha wakati | Time adverb | currently | kárrentli | kwa sasa
Wakati wa sasa | Kielezi cha wakati | Time adverb | presently | prézentli | kwa sasa
Wakati uliopita wa karibuni | Kielezi cha wakati | Time adverb | recently | rísentli | hivi karibuni
Wakati uliopita | Kielezi cha wakati | Time adverb | yesterday | yésterdei | jana
Wakati uliopita | Kielezi cha wakati | Time adverb | before | bifór | kabla
Wakati uliopita | Kielezi cha wakati | Time adverb | previously | príviəsli | hapo awali
Wakati uliopita | Kielezi cha wakati | Time adverb | formerly | fórmerli | zamani
Kitendo kinachoendelea | Kielezi cha wakati | Time adverb | still | stil | bado
Wakati ujao | Kielezi cha wakati | Time adverb | soon | sun | hivi karibuni
Wakati ujao | Kielezi cha wakati | Time adverb | later | léiter | baadaye
Wakati ujao | Kielezi cha wakati | Time adverb | eventually | ivénchuali | hatimaye
Wakati wa mapema | Kielezi cha wakati | Time adverb | early | érli | mapema
Wakati wa kuchelewa | Kielezi cha wakati | Time adverb | late | léit | kwa kuchelewa
Mwanzo | Kielezi cha wakati | Time adverb | first | ferst | kwanza
Mwisho | Kielezi cha wakati | Time adverb | finally | fáinali | hatimaye
Wakati huo huo | Kielezi cha wakati | Time adverb | meanwhile | mínwáil | wakati huohuo
Mfuatano | Kielezi cha wakati | Time adverb | then | then | kisha
Mfuatano | Kielezi cha wakati | Time adverb | afterward | áfterwerd | baadaye
Mfuatano | Kielezi cha wakati | Time adverb | afterwards | áfterwerdz | baadaye
Mfuatano | Kielezi cha wakati | Time adverb | subsequently | sábsekwentli | baadaye
3. Vielezi vya muda, mwendelezo na marudio
Kielezi | Matamshi | Maana
already | olrédi | tayari
yet | yet | bado; mpaka sasa
still | stil | bado
just | jast | tu; muda mfupi uliopita
ever | éver | wakati wowote; kuwahi
never | néver | kamwe
once | wans | mara moja
twice | twais | mara mbili
again | agén | tena
again and again | agén and agén | tena na tena
forever | foréver | milele
temporarily | témpererili | kwa muda
permanently | pérmanentli | daima; kwa kudumu
Mfano:
She has already finished.
Matamshi: Shi haz olrédi finisht.
Maana: Yeye tayari amemaliza.
4. Vielezi vya mahali
Kielezi | Matamshi | Maana
here | hir | hapa
there | dher | pale
everywhere | évriwer | kila mahali
somewhere | samwer | mahali fulani
anywhere | éniwer | mahali popote
nowhere | nóuwer | hakuna mahali
abroad | abród | nje ya nchi
overseas | óuver-síz | ng'ambo ya bahari; nje ya nchi
nearby | nírbai | karibu
close | klóus | karibu
far | far | mbali
away | awéi | mbali
back | bak | nyuma; kurudi
forward | fórwerd | mbele
backward | bákw erd | kuelekea nyuma
indoors | índorz | ndani ya jengo
outdoors | áutdorz | nje
upstairs | apstérz | ghorofani
downstairs | dáunstérz | ghorofa ya chini
inside | insáid | ndani
outside | áutsáid | nje
5. Vielezi vya kiwango
Vielezi hivi huonyesha kiwango au ukubwa wa kivumishi, kitenzi au kielezi kingine.
Kielezi | Matamshi | Maana
very | véri | sana
really | ríali | kweli; sana
extremely | ikstrímli | kupita kiasi; sana mno
highly | háili | kwa kiwango cha juu
absolutely | ábsalutli | kabisa
completely | kamplítli | kabisa
totally | tóutali | kabisa
entirely | intáierli | kikamilifu
fully | fúli | kikamilifu
quite | kwáit | kiasi fulani; kabisa, kutegemea muktadha
rather | ráadher | kwa kiasi fulani; badala ya
fairly | férli | kwa kiasi cha wastani
pretty | príti | kiasi; sana
somewhat | samwát | kwa kiasi fulani
slightly | sláitli | kidogo
a little | a lítl | kidogo
too | tu | kupita kiasi; pia
enough | ináf | vya kutosha
almost | ólmoust | karibu
nearly | nírli | karibu
barely | béərli | kwa shida; karibu kutofanya
hardly | hárdli | kwa shida; karibu kabisa kutofanya
scarcely | skérsli | kwa shida; karibu kabisa kutofanya
deeply | dípli | kwa kina; sana
greatly | gréitli | kwa kiwango kikubwa
so | sóu | sana; hivyo
such | sach | wa namna hiyo; kama huyo
a lot | a lot | sana; kwa wingi
a bit | a bit | kidogo
a little bit | a lítl bit | kidogo sana
Mfano:
The movie is extremely interesting.
Matamshi: Dha múvi iz ikstrímli ínteresting.
Maana: Filamu hiyo inavutia sana.
6. Vielezi vya uwezekano na uhakika
Kielezi | Matamshi | Maana
certainly | sértenli | hakika
definitely | défenitli | bila shaka
surely | shúrli | hakika
probably | prá babli | huenda; kuna uwezekano mkubwa
possibly | pósibli | yawezekana
perhaps | perháps | labda
maybe | méibi | labda
apparently | apárentli | inaonekana
evidently | évidentli | ni wazi kutokana na ushahidi
clearly | klírli | waziwazi
obviously | óbviəsli | ni dhahiri
presumably | prizúmabli | kwa kudhaniwa; inawezekana
supposedly | sapóuzidli | inasemekana; kwa kudhaniwa
undoubtedly | andáutedli | bila shaka
arguably | árgyuab li | inaweza kusemwa kwamba
likely | láikli | yawezekana
unlikely | anl áikli | haiwezekani sana
7. Vielezi vinavyoonyesha mtazamo wa mzungumzaji
Kundi hili linajumuisha vielezi vya sentensi na vielezi vya mtazamo, vinavyoonyesha maoni au mtazamo wa mzungumzaji kuhusu sentensi nzima.
Kielezi | Matamshi | Maana
fortunately | fórchunetli | kwa bahati nzuri
unfortunately | an fórchunetli | kwa bahati mbaya
luckily | lákili | kwa bahati nzuri
sadly | sádli | kwa kusikitisha
honestly | ónestli | kwa uaminifu; kusema kweli
frankly | fránkli | kusema kweli; waziwazi
personally | pérsenali | binafsi
seriously | síriəsli | kwa uzito; kwa dhati
technically | téknikali | kitaalamu; kwa maana ya kiufundi
basically | béisikli | kimsingi
generally | jénrali | kwa ujumla
normally | nórmali | kwa kawaida
naturally | náchrali | kwa kawaida; kiasili
ideally | aidíali | kwa hali bora kabisa
theoretically | thíretikali | kinadharia
practically | práktikali | kivitendo; kiutendaji
politically | polítikali | kisiasa
economically | íkonómikali | kiuchumi
personally | pérsenali | binafsi
surprisingly | serpráizingli | kwa kushangaza
strangely | stréinjdli | kwa namna ya ajabu
interestingly | ínterestingly | jambo la kuvutia ni kwamba
importantly | impórtantli | jambo muhimu ni kwamba
especially | ispéshali | hasa
particularly | partíkyularli | hasa; kwa namna ya pekee
8. Vielezi vya upekee na msisitizo
Kielezi | Matamshi | Maana
only | óunli | tu; pekee
just | jast | tu; hasa
even | íven | hata
also | ólso | pia
too | tu | pia
as well | az wel | pia
mainly | méinli | hasa; kwa sehemu kubwa
mostly | móustli | kwa sehemu kubwa; hasa
merely | míərli | tu; bila zaidi
simply | símpli | kwa urahisi; tu
particularly | partíkyularli | hasa
especially | ispéshali | hasa
exactly | igzáktli | hasa kabisa; kwa usahihi
precisely | prisáisli | kwa usahihi kabisa
specifically | spesífikali | hasa; kwa kutaja jambo mahususi
solely | sóulli | pekee; tu
largely | lárjdli | kwa kiwango kikubwa
even | íven | hata
indeed | indíd | kwa kweli; hakika
Mfano:
Only John knows the answer.
Matamshi: Óunli Jon nóuz dhi ánser.
Maana: John pekee ndiye anayejua jibu.
9. Vielezi vya ukanushi
Kielezi | Matamshi | Maana
not | not | si; hapana
never | néver | kamwe
nowhere | nóuwer | hakuna mahali
hardly | hárdli | karibu kutofanya; kwa shida
scarcely | skérsli | kwa shida; karibu kabisa kutofanya
barely | béərli | kwa shida; kidogo tu
rarely | rérli | mara chache
seldom | séldam | mara chache
Maelezo muhimu:
Not ni neno kuu linalotumiwa kuunda ukanushi.
I do not work.
Matamshi: Ai du not werk.
Maana: Sifanyi kazi.
10. Vielezi vya matokeo na hitimisho
Kielezi | Matamshi | Maana
therefore | dhérfor | kwa hiyo; hivyo basi
thus | dhás | hivyo; kwa hiyo
consequently | kónsekwentli | kwa sababu hiyo; matokeo yake
accordingly | akórdingli | ipasavyo; kwa hiyo
hence | hens | kwa hiyo; basi
otherwise | ádherwaiz | la sivyo; vinginevyo
Mfano:
He was sick; therefore, he stayed home.
Matamshi: Hi woz sik; dhérfor, hi stéid hóum.
Maana: Alikuwa mgonjwa; kwa hiyo, alibaki nyumbani.
11. Vielezi vya kuongeza taarifa
Kielezi | Matamshi | Maana
also | ólso | pia
too | tu | pia
additionally | adíshənali | kwa kuongezea
moreover | moróuver | zaidi ya hayo
furthermore | ferther mór | zaidi ya hayo
besides | bisáidz | zaidi ya hayo; mbali na hilo
likewise | láikwaiz | vivyo hivyo
similarly | símilərli | vivyo hivyo; kwa namna inayofanana
12. Vielezi vya kulinganisha na kufanana
Kielezi | Matamshi | Maana
similarly | símilərli | kwa namna inayofanana
likewise | láikwaiz | vivyo hivyo
equally | íkwəli | kwa kiwango sawa
similarly | símilərli | kwa namna inayofanana
comparatively | kompárətivli | kwa kulinganisha
relatively | rélətivli | kwa kiasi; kwa ulinganisho
correspondingly | korispóndingli | kwa namna inayolingana
13. Vielezi vya kupanga mawazo na kuunganisha sentensi
Vielezi hivi hutumiwa kupanga mawazo na kuunganisha sehemu mbalimbali za hotuba au maandishi.
Kielezi | Matamshi | Maana
however | hauéver | hata hivyo; lakini
therefore | dhérfor | kwa hiyo
moreover | moróuver | zaidi ya hayo
furthermore | ferther mór | zaidi ya hayo
nevertheless | neverdhelés | hata hivyo
nonetheless | nán dhelés | hata hivyo
meanwhile | mínwáil | wakati huohuo
instead | instéd | badala yake
otherwise | ádherwaiz | vinginevyo; la sivyo
consequently | kónsekwentli | kwa hiyo; matokeo yake
subsequently | sábsekwentli | baadaye
alternatively | oltérnətivli | kama chaguo jingine
finally | fáinali | hatimaye
firstly | férstli | kwanza
secondly | sékəndli | pili
thirdly | thérdli | tatu
next | nekst | kinachofuata; kisha
then | dhen | kisha
afterward | áfterwerd | baadaye
14. Vielezi vya kuuliza
Maneno haya hutumiwa katika maswali ya WH na maswali kuhusu namna, kiwango, muda na marudio.
Neno | Matamshi | Maana
how | hau | jinsi gani; vipi
when | wen | lini
where | wer | wapi
why | wai | kwa nini
how much | hau mach | kiasi gani
how many | hau méni | wangapi; vingapi
how often | hau ófen | mara ngapi
how long | hau long | kwa muda gani
how far | hau far | umbali gani
how soon | hau sun | baada ya muda gani; lini hivi karibuni
how well | hau wel | kwa kiwango gani cha ubora
how quickly | hau kwíkli | kwa kasi gani
Mfano:
How often do you exercise?
Matamshi: Hau ófen du yu éksersaiz?
Maana: Unafanya mazoezi mara ngapi?
15. Vielezi vya namna
Vielezi vya namna vinaeleza jinsi kitendo kinavyofanyika.
Kielezi | Matamshi | Maana
quickly | kwíkli | kwa haraka
slowly | slóuli | polepole
carefully | kérfəli | kwa uangalifu
easily | ízəli | kwa urahisi
badly | bádli | vibaya
well | wel | vizuri
clearly | klírli | kwa uwazi
quietly | kwáietli | kimya kimya
loudly | láudli | kwa sauti kubwa
secretly | síkritli | kwa siri
openly | óupənli | waziwazi
together | tugédher | pamoja
apart | apárt | kando; mbali na kila mmoja
directly | diréktli | moja kwa moja
indirectly | indairéktli | kwa njia isiyo ya moja kwa moja
deliberately | dilíberətli | kwa makusudi
accidentally | aksidéntəli | kwa bahati mbaya; bila kukusudia
carefully | kérfəli | kwa uangalifu
successfully | saksésfəli | kwa mafanikio
differently | dífrentli | kwa namna tofauti
16. Vielezi vya matarajio na utabiri
Kielezi | Matamshi | Maana
hopefully | hóupfəli | kwa matumaini; tunatumaini kwamba
presumably | prizúmabli | kwa kudhaniwa
supposedly | sapóuzidli | inasemekana; kwa kudhaniwa
predictably | pridíktəbli | kama ilivyotarajiwa
unexpectedly | anikspéktidli | bila kutarajiwa
inevitably | inévətəbli | bila kuepukika
eventually | ivénchuali | hatimaye
17. Vielezi vya mpangilio
Kielezi | Matamshi | Maana
first | ferst | kwanza
firstly | férstli | kwanza
second | sékənd | pili
secondly | sékəndli | pili
third | therd | tatu
thirdly | thérdli | tatu
next | nekst | kinachofuata; kisha
then | dhen | kisha
finally | fáinali | hatimaye
lastly | lástli | mwisho
18. Vielezi vya kusisitiza
Kielezi | Matamshi | Maana
certainly | sértenli | hakika
definitely | défenitli | bila shaka
indeed | indíd | kwa kweli
really | ríali | kweli
truly | trúli | kwa kweli; kwa dhati
absolutely | ábsalutli | kabisa
actually | ákchuali | kwa kweli; kiuhalisia
literally | líterəli | kihalisi
genuinely | jényuinli | kwa dhati; kweli
clearly | klírli | waziwazi
obviously | óbviəsli | ni dhahiri
surely | shúrli | hakika
right (huja kabla ya kielezi) | rait | sawasawa; kwa usahihi
19. Vielezi vya kufafanua na kusahihisha maana
Kielezi | Matamshi | Maana
actually | ákchuali | kwa kweli; kiuhalisia
really | ríali | kweli kabisa
rather | ráadher | badala yake; kwa kiasi fulani
instead | instéd | badala yake
specifically | spesífikali | hasa; kwa kutaja jambo mahususi
precisely | prisáisli | kwa usahihi kabisa
exactly | igzáktli | hasa; kwa usahihi
namely | néimli | yaani; kwa kutaja jina mahsusi
simply | símpli | kwa urahisi; kwa kifupi
basically | béisikli | kimsingi
20. Vielezi vya ukaribu wa kiasi
Kielezi | Matamshi | Maana
almost | ólmoust | karibu
nearly | nírli | karibu
approximately | apróksimitli | takribani
roughly | ráfli | takribani
about | abáut | takribani; karibu
around | aráund | takribani; karibu
virtually | vérchuali | karibu kabisa; kwa hakika
practically | práktikali | kwa vitendo; karibu kabisa
roughly | ráfli | kwa makadirio
21. Vielezi vya upekee na kutenga
Kielezi | Matamshi | Maana
only | óunli | tu; pekee
merely | míərli | tu; bila zaidi
solely | sóulli | pekee; tu
exclusively | iksklúsivli | kwa upekee; bila kujumuisha vingine
otherwise | ádherwaiz | vinginevyo
apart | apárt | kando; mbali; isipokuwa
22. Vielezi vya ukamilifu
Kielezi | Matamshi | Maana
altogether | oltugédher | kwa ujumla; kabisa
entirely | intáierli | kikamilifu
completely | kamplítli | kabisa
fully | fúli | kikamilifu
wholly | hóuli | kabisa; kwa ujumla
universally | yunivérsəli | kwa wote; ulimwenguni kote
23. Vielezi vya sentensi na taarifa
Hivi ni baadhi ya vielezi vinavyoweza kutumiwa kuonyesha mtazamo kuhusu sentensi nzima.
Kielezi | Matamshi | Maana
actually | ákchuali | kwa kweli; kiuhalisia
apparently | apárentli | inaonekana
certainly | sértenli | hakika
clearly | klírli | waziwazi
definitely | défenitli | bila shaka
evidently | évidentli | kwa uwazi; kama inavyoonekana kutokana na ushahidi
fortunately | fórchunetli | kwa bahati nzuri
frankly | fránkli | kusema kweli
generally | jénrali | kwa ujumla
honestly | ónestli | kwa uaminifu; kusema kweli
ideally | aidíali | katika hali bora kabisa
indeed | indíd | kwa kweli
naturally | náchrali | kwa kawaida; kiasili
obviously | óbviəsli | ni dhahiri
personally | pérsenali | binafsi
perhaps | perháps | labda
probably | prá babli | huenda; kuna uwezekano mkubwa
seriously | síriəsli | kwa uzito; kwa dhati
surely | shúrli | hakika
surprisingly | serpráizingli | kwa kushangaza
theoretically | thíretikali | kinadharia
unfortunately | an fórchunetli | kwa bahati mbaya
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi | Maana
Kuunda kielezi kutokana na kivumishi: kanuni ya msingi | Kivumishi + -ly | Adjective + -ly | quick → quickly | kwik → kwíkli | haraka → kwa haraka
Vivumishi vinavyoishia kwa -y | Ondoa y, ongeza -ily | Adjective - y + -ily | happy → happily | hápi → hápili | mwenye furaha → kwa furaha
Vivumishi vinavyoishia kwa -le | Ondoa e, ongeza -y | Adjective - e + -y | gentle → gently | jéntl → jéntli | mpole → kwa upole
Vivumishi vinavyoishia kwa -ic | Kivumishi + -ally | Adjective + -ally | basic → basically | béisik → béisikli | msingi → kimsingi
Baadhi ya vivumishi vinavyoishia kwa -ic | Kivumishi + -ally | Adjective + -ally | dramatic → dramatically | dramátik → dramátikli | ya kushangaza → kwa namna ya kushangaza
Baadhi ya vivumishi vinavyoishia kwa -ue | Kivumishi + -ly | Adjective + -ly | true → truly | tru → trúli | kweli → kwa kweli
Vivumishi vinavyoishia kwa -ll | Kivumishi + -y | Adjective + -y | full → fully | ful → fúli | kamili → kikamilifu
Kivumishi kisichobadilika | Neno lilelile | Same word | fast → fast | fast → fast | haraka → kwa haraka
Kivumishi kisichobadilika | Neno lilelile | Same word | hard → hard | hard → hard | kwa bidii → kwa bidii
Kivumishi kisichobadilika | Neno lilelile | Same word | late → late | leit → leit | kuchelewa → kwa kuchelewa
Kivumishi kisichobadilika | Neno lilelile | Same word | early → early | érli → érli | mapema → mapema
Kielezi chenye umbo lisilo la kawaida | Umbo tofauti | Irregular form | good → well | gud → wel | vizuri
Kielezi kinachotokana na nomino | Nomino + -ward/-wards | Noun + -ward/-wards | home → homeward | hóum → hóumwerd | nyumbani → kuelekea nyumbani
Kielezi kinachotokana na nomino | Nomino + -wise | Noun + -wise | clock → clockwise | klok → klokwaiz | saa → kwa mwelekeo wa saa
Kielezi ambatani | Neno + neno | Word + word | somehow | samháu | kwa namna fulani
Kielezi ambatani | Neno + neno | Word + word | everywhere | évriwer | kila mahali
Kirai cha kihusishi | Kihusishi + nomino | Preposition + noun | in the morning | in dha mórning | asubuhi
9- Viunganishi (CONJUNCTIONS)
. Viunganishi vya uratibu — Coordinating Conjunctions
Viunganishi hivi huunganisha vipengele vilivyo sawa kisarufi.
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
and endi na
but bati lakini
or o au
nor no wala
for fo kwa sababu
yet yeti lakini / hata hivyo
so so kwa hiyo / hivyo
FANBOYS
For — fo — kwa sababu
And — endi — na
Nor — no — wala
But — bati — lakini
Or — o — au
Yet — yeti — hata hivyo
So — so — kwa hiyo
I was tired, but I worked.
Ai waz taiad, bati ai wokt.
Nilikuwa nimechoka, lakini nilifanya kazi.
2. Viunganishi tegemezi — Subordinating Conjunctions
Viunganishi hivi huunganisha kishazi tegemezi na kishazi kikuu.
Sababu
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
because bikoz kwa sababu
since sins kwa kuwa / tangu
as az kwa kuwa / kama
seeing that siiing dhat ikizingatiwa kwamba
seeing as siiing az kwa kuwa
now that nau dhat sasa kwa kuwa
given that given dhat ikizingatiwa kwamba
considering that konsidering dhat ukizingatia kwamba
inasmuch as inasmach az kwa kuwa / kwa kadiri kwamba
insofar as insoufar az kwa kadiri kwamba
insomuch as insomach az kwa kiwango ambacho
in that in dhat kwa kuwa
I stayed home because I was tired.
Ai steid houm bikoz ai waz taiad.
Nilibaki nyumbani kwa sababu nilikuwa nimechoka.
3. Viunganishi vya masharti
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
if if ikiwa / kama
unless anles isipokuwa / kama si
provided provaided ikiwa tu / kwa sharti kwamba
provided that provaided dhat ikiwa tu / kwa sharti kwamba
providing provaiding ikiwa tu
providing that provaiding dhat ikiwa tu / kwa sharti kwamba
as long as az long az mradi tu
so long as so long az mradi tu
on condition that on kondishan dhat kwa sharti kwamba
in case in keis endapo / iwapo
in the event that in dhi ivent dhat endapo kwamba
assuming that asuming dhat tukidhani kwamba
supposing that sapouzing dhat tukidhani kwamba
suppose that sapouz dhat tuseme kwamba
given that given dhat ikizingatiwa kwamba
granted that granted dhat ingawa tunakubali kwamba
granting that granting dhat tukikubali kwamba
If you study, you will learn.
If yu stadi, yu wil lern.
Ukisoma, utajifunza.
4. Viunganishi vya kuonyesha ukubali licha ya kikwazo
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
although oldhou ingawa
though dhou ingawa
even though iiven dhou ijapokuwa
even if iiven if hata kama
whereas weaaz ilhali / wakati ambapo
while wail ilhali / wakati ambapo
whilst wailst ilhali / wakati ambapo
albeit olbiit ingawa
much as mach az ingawa kwa kiasi kikubwa
however much hau-eva mach haijalishi ni kiasi gani
no matter how no mata hau haijalishi jinsi gani
no matter what no mata wot haijalishi nini
no matter who no mata huu haijalishi nani
no matter where no mata wea haijalishi wapi
no matter when no mata wen haijalishi lini
no matter which no mata wich haijalishi ni kipi
Even though he was tired, he continued.
Iiven dhou hii waz taiad, hii kontinyuud.
Ingawa alikuwa amechoka, aliendelea.
5. Viunganishi vya wakati
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
when wen wakati / wakati ambapo
whenever>weneva kila wakati / wakati wowote
while wail wakati ambapo
whilst wailst wakati ambapo
before bifoo kabla ya / kabla kwamba
after afta baada ya / baada kwamba
until / till / 'til / 'till antil / til / til / til hadi
since sins tangu
once wans mara tu
as soon as az suun az mara tu
as long as az long az mradi tu
so long as so long az mradi tu
by the time bai dhi taim kufikia wakati
every time evri taim kila mara
each time iich taim kila mara
the moment dhi moument mara tu
the minute dhi minit mara tu
the instant dhi instant mara tu
directly direktli mara tu
immediately imidiatli mara moja
hardly... when hardli... wen mara tu... ndipo
scarcely... when skeasli... wen mara tu... ndipo
no sooner... than no suuna... dhan punde tu... ndipo
Call me when you arrive.
Kool mii wen yu araiv.
Nipigie simu unapofika.
6. Viunganishi vya kusudi
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
so that so dhat ili / ili kwamba
in order that in ooda dhat ili kwamba
lest lest ili kuepusha / isije ikawa
for fear that fo fia dhat kwa kuogopa kwamba
in case in keis ikiwa / endapo
I studied hard so that I could pass.
Ai stadid haad so dhat ai kud paas.
Nilisoma kwa bidii ili niweze kufaulu.
7. Viunganishi vya matokeo
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
so... that so... dhat kiasi kwamba
such... that sach... dhat kiasi kwamba / namna ambayo
so that so dhat hivyo kwamba
such that sach dhat kiasi kwamba
He was so tired that he slept immediately.
Hii waz so taiad dhat hii slept imidiatli.
Alikuwa amechoka sana hivi kwamba alilala mara moja.
8. Viunganishi vya ulinganisho
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
than>dhan kuliko
as... as az... az kama / sawa na
not as... as not az... az si... kama
as if az if kana kwamba
as though az dhou kana kwamba
just as jast az sawasawa na jinsi
the more... the more dhi moo... dhi moo kadiri... ndivyo zaidi
the more... the less dhi moo... dhi les kadiri... ndivyo kidogo
the less... the more dhi les... dhi moo kadiri kidogo... ndivyo zaidi
the less... the less dhi les... dhi les kadiri kidogo... ndivyo kidogo
She is taller than I am.
Shii iz toola dhan ai am.
Yeye ni mrefu kuliko mimi.
9. Viunganishi vya namna na mfanano
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
as az kama
as if az if kana kwamba
as though az dhou kana kwamba
just as jast az sawasawa na jinsi
the way dhi wei jinsi ambavyo
in the way that in dhi wei dhat kwa jinsi ambayo
however hau-eva haijalishi jinsi / kwa namna yoyote
however you hau-eva yu jinsi yoyote unavyofanya
He talks as if he knows everything.
Hii toks az if hii nouz evrithing.
Anazungumza kana kwamba anajua kila kitu.
10. Viunganishi vya uchaguzi
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
or o au
either... or iidha... o ama... au
whether... or wedha... o ikiwa... au
whether... or not wedha... o not ikiwa... au la
Either you come or I leave.
Iidha yu kam o ai liiv.
Ama unakuja au ninaondoka.
11. Viunganishi jozi — Correlative Conjunctions
Muundo Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
both... and bouth... endi zote mbili... na
either... or iidha... o ama... au
neither... nor naidha... no si... wala
not only... but also not ounli... bati oolso si tu... bali pia
whether... or wedha... o ikiwa... au
whether... or not wedha... o not ikiwa... au la
rather... than raadha... dhan badala ya... kuliko
no sooner... than no suuna... dhan punde tu... ndipo
hardly... when hardli... wen mara tu... ndipo
scarcely... when skeasli... wen mara tu... ndipo
barely... when beali... wen mara tu... ndipo
the more... the more dhi moo... dhi moo kadiri... ndivyo zaidi
the more... the less dhi moo... dhi les kadiri... ndivyo kidogo
the less... the more dhi les... dhi moo kadiri kidogo... ndivyo zaidi
the less... the less dhi les... dhi les kadiri kidogo... ndivyo kidogo
12. Viunganishi vya kuongeza taarifa
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
and endi na
as well as az wel az pamoja na / vilevile
not to mention not tu menshan bila hata kutaja
besides bisaidz zaidi ya hayo / kando na
let alone let aloun bila hata kutaja
much less mach les sembuse
to say nothing of tu sei nathing ov bila kusema chochote kuhusu
apart from apaart from kando na / isipokuwa
aside from asaid from kando na / isipokuwa
Baadhi ya miundo hii inaweza kuwa misemo ya kihusishi badala ya viunganishi halisi, kulingana na jinsi inavyotumiwa.
13. Viunganishi vya kuonyesha ubaguzi
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
except that iksept dhat isipokuwa kwamba
except when iksept wen isipokuwa wakati
except if iksept if isipokuwa ikiwa
save that seiv dhat isipokuwa kwamba
but that bati dhat ila kwamba
unless anles isipokuwa ikiwa / kama si
14. Viunganishi vya kudhania
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
assuming that asuming dhat tukidhani kwamba
supposing that sapouzing dhat tukidhani kwamba
suppose that sapouz dhat tuseme kwamba
presuming that prizuming dhat tukichukulia kwamba
provided that provaided dhat ikiwa tu / kwa sharti kwamba
providing that provaiding dhat ikiwa tu / kwa sharti kwamba
given that given dhat ikizingatiwa kwamba
granting that granting dhat tukikubali kwamba
granted that granted dhat ingawa tunakubali kwamba
15. Viunganishi vinavyorejelea watu, vitu, mahali au wakati
Kiunganishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
whoever huueva ye yote / mtu yeyote ambaye
whomever huumeva mtu yeyote ambaye anatendewa kitendo
whatever woteva kitu chochote / chochote kile
whichever wich-eva kitu chochote kati ya vilivyochaguliwa
wherever weareva popote
whenever weneva wakati wowote
however hau-eva jinsi yoyote / hata hivyo
Whoever comes can enter.
Huueva kamz kan enta.
Mtu yeyote anayekuja anaweza kuingia.
Whatever you choose is fine.
Woteva yu chuuz iz fain.
Chochote utakachochagua kinafaa.
16. Viunganishi vya zamani na vya kifasihi
Maneno haya bado yapo katika Kiingereza, lakini si ya kawaida sana katika mazungumzo ya kila siku:
Neno Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
albeit olbiit ingawa
albeit that olbiit dhat ingawa kwamba
albeit when olbiit wen ingawa wakati
albeit with olbiit widh ingawa pamoja na
insofar as insoufar az kwa kadiri kwamba
inasmuch as inasmach az kwa kuwa
insomuch as insomach az kwa kiwango ambacho
notwithstanding that notwith-standing dhat licha ya kwamba
whereas weaaz ilhali
whilst wailst wakati ambapo
lest lest ili kuepusha
save that seiv dhat isipokuwa kwamba
provided that provaided dhat ikiwa tu / kwa sharti kwamba
supposing that sapouzing dhat tukidhani kwamba
17. Maneno ambayo si viunganishi halisi kwa kawaida
Maneno haya mara nyingi huitwa vielezi viunganishi, badala ya viunganishi halisi:
Neno Matamshi Aina ya neno Maana kwa Kiswahili
however hau-eva kielezi kiunganishi hata hivyo
therefore dheafor kielezi kiunganishi kwa hiyo
moreover moo-rouva kielezi kiunganishi zaidi ya hayo
furthermore fadhama kielezi kiunganishi zaidi ya hayo
nevertheless nevedha-les kielezi kiunganishi hata hivyo
nonetheless nan-dha-les kielezi kiunganishi hata hivyo
consequently konsikwentli kielezi kiunganishi kwa sababu hiyo
otherwise adhewaiz kielezi kiunganishi vinginevyo
instead insted kielezi kiunganishi badala yake
meanwhile miin-wail kielezi kiunganishi wakati huo huo
thus dhas kielezi kiunganishi hivyo / kwa hiyo
hence hens kielezi kiunganishi hivyo / kwa hiyo
Mfano:
I was tired; however, I worked.
Ai waz taiad; hau-eva, ai wokt.
Nilikuwa nimechoka; hata hivyo, nilifanya kazi.
Kwa hiyo, however haibadilishani moja kwa moja na but bila kuzingatia alama za uandishi.
Usiandike hivi:
❌ I was tired, however I worked.
Miundo sahihi zaidi:
✅ I was tired, but I worked.
Au:
✅ I was tired; however, I worked.
If only -> laiti / ningekuwa tu
If only I played — Laiti ningekuwa nacheza.
Anyway/Anyways -> hata hivyo / kwa vyovyote vile
10- Vihusishi (PREPOSITIONS)
1. Vihusishi vya msingi
Kihusishi Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili Mfano kamili Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Tafsiri
about abaut kuhusu We talked about the problem. Wii tokt abaut dhi problem. Tulizungumza kuhusu tatizo hilo.
above abav juu ya The lamp is above the table. Dhi lamp iz abav dhi teibl. Taa iko juu ya meza.
across akros ng'ambo ya / kuvuka We walked across the street. Wii wokt akros dhi striit. Tulitembea kuvuka barabara.
after afta baada ya We met after lunch. Wii met afta lanch. Tulikutana baada ya chakula cha mchana.
against agenst dhidi ya / kuegemea The ladder is against the wall. Dhi lada iz agenst dhi wool. Ngazi imeegemea ukuta.
along along kando ya / sambamba na We walked along the river. Wii wokt along dhi riva. Tulitembea kando ya mto.
amid amid katikati ya He stood amid the crowd. Hii stood amid dhi kraud. Alisimama katikati ya umati.
among among miongoni mwa She was among friends. Shii waz among frendz. Alikuwa miongoni mwa marafiki.
around araund kuzunguka / karibu na We sat around the table. Wii sat araund dhi teibl. Tulikaa kuzunguka meza.
at at katika / kwenye I am at school. Ai am at skuul. Niko shuleni.
before bifoo kabla ya Come before noon. Kam bifoo nuun. Njoo kabla ya saa sita mchana.
behind bihaind nyuma ya The car is behind the house. Dhi kaa iz bihaind dhi haus. Gari liko nyuma ya nyumba.
below bilou chini ya The temperature is below zero. Dhi temprecha iz bilou ziiro. Halijoto iko chini ya sifuri.
beneath biniith chini ya The keys are beneath the book. Dhi kiiz aa biniith dhi buk. Funguo ziko chini ya kitabu.
beside bisaid kando ya Sit beside me. Sit bisaid mii. Kaa kando yangu.
besides bisaidz zaidi ya / kando na Besides English, she speaks Arabic. Bisaidz English, shii spiiks Arabic. Kando na Kiingereza, anazungumza Kiarabu.
between bitwiin kati ya vitu viwili The shop is between two buildings. Dhi shop iz bitwiin tu bildings. Duka liko kati ya majengo mawili.
beyond biyond ng'ambo ya / zaidi ya The village is beyond the mountain. Dhi vilij iz biyond dhi maunten. Kijiji kiko ng'ambo ya mlima.
by bai kwa / karibu na / na (mtendaji) The book was written by her. Dhi buk waz ritn bai ha. Kitabu kiliandikwa naye.
concerning konsarning kuhusu We talked concerning the project. Wii tokt konsarning dhi project. Tulizungumza kuhusu mradi.
despite dis-pait licha ya Despite the rain, we went out. Despite dhi rein, wii went aut. Licha ya mvua, tulitoka nje.
down daun kuelekea chini He walked down the hill. Hii wokt daun dhi hil. Alitembea kuelekea chini ya kilima.
during diuring wakati wa I slept during the flight. Ai slept diuring dhi flait. Nililala wakati wa safari ya ndege.
except iksept isipokuwa Everyone came except John. Evrione keim iksept John. Kila mtu alikuja isipokuwa John.
for fo kwa ajili ya / kwa muda wa This gift is for you. Dhis gift iz fo yu. Zawadi hii ni kwa ajili yako.
from from kutoka I came from Kuwait. Ai keim from Kuwait. Nimetoka Kuwait.
in in ndani ya / katika She is in the room. Shii iz in dhi ruum. Yuko ndani ya chumba.
inside insaid ndani ya The keys are inside the bag. Dhi kiiz aa insaid dhi bag. Funguo ziko ndani ya begi.
into intu kuingia ndani ya He went into the room. Hii went intu dhi ruum. Aliingia ndani ya chumba.
like laik kama He runs like a professional. Hii ranz laik a profeshanal. Anakimbia kama mtaalamu.
near nia karibu na I live near the school. Ai liv nia dhi skuul. Ninaishi karibu na shule.
of ov ya / wa The door of the house is open. Dhi doo ov dhi haus iz oupen. Mlango wa nyumba uko wazi.
off of kuondoka juu ya / kutoka Take your shoes off the table. Teik yor shuu-z of dhi teibl. Ondoa viatu vyako juu ya meza.
on on juu ya The book is on the table. Dhi buk iz on dhi teibl. Kitabu kiko juu ya meza.
onto ontu kwenda juu ya The cat jumped onto the table. Dhi kat jampt ontu dhi teibl. Paka aliruka juu ya meza.
opposite opozit mbele ya / upande wa pili wa The bank is opposite the hotel. Dhi bank iz opozit dhi houtel. Benki iko mkabala na hoteli.
out aut nje / kuelekea nje He went out the door. Hii went aut dhi doo. Alitoka kupitia mlango.
outside autsaid nje ya They are outside the house. Dhei aa autsaid dhi haus. Wako nje ya nyumba.
over ouva juu ya / kuvuka The plane flew over the city. Dhi plein fluu ouva dhi siti. Ndege iliruka juu ya jiji.
past past kupita / mbele ya We walked past the school. Wii wokt past dhi skuul. Tulipita mbele ya shule.
regarding rigarding kuhusu I have a question regarding the plan. Ai hav a kwestchan regarding dhi plan. Nina swali kuhusu mpango huo.
round raund kuzunguka We walked round the park. Wii wokt raund dhi paak. Tulitembea kuzunguka bustani.
since sins tangu I have lived here since 2020. Ai hav livd hia sins tu thauzand twenti. Nimeishi hapa tangu mwaka 2020.
through thru kupitia / katikati ya We walked through the tunnel. Wii wokt thru dhi tanal. Tulitembea kupitia handaki.
throughout thruaut kote / katika kipindi chote It rained throughout the day. It reind thruaut dhi dei. Mvua ilinyesha siku nzima.
till til hadi Wait till tomorrow. Weit til tumoro. Subiri hadi kesho.
to tu kwenda / kuelekea I went to school. Ai went tu skuul. Nilienda shuleni.
toward toowad kuelekea He walked toward me. Hii wokt toowad mii. Alitembea kuelekea kwangu.
towards toowadz kuelekea She ran towards the door. Shii ran toowadz dhi doo. Alikimbia kuelekea mlangoni.
under anda chini ya The cat is under the table. Dhi kat iz anda dhi teibl. Paka yuko chini ya meza.
underneath andanith chini ya The bag is underneath the chair. Dhi bag iz andaniith dhi chea. Begi liko chini ya kiti.
unlike anlaik tofauti na / kinyume na Unlike him, I am quiet. Anlaik him, ai am kwaiet. Tofauti naye, mimi ni mtulivu.
until antil hadi Stay here until Friday. Stei hia antil Fraidei. Baki hapa hadi Ijumaa.
up ap kuelekea juu He walked up the stairs. Hii wokt ap dhi steaz. Alipanda ngazi.
upon apon juu ya / mara baada ya Upon arrival, call me. Apon araival, kool mii. Ukifika, nipigie simu.
via vaia / viia kupitia We traveled via Dubai. Wii traveld vaia Dubai. Tulisafiri kupitia Dubai.
with widh pamoja na / kwa kutumia I went with my brother. Ai went widh mai bradha. Nilienda pamoja na kaka yangu.
within within ndani ya / kabla ya muda kuisha Finish it within an hour. Finish it within an aua. Iumalize ndani ya saa moja.
without widh-aut bila He left without his phone. Hii left widh-aut hiz foun. Aliondoka bila simu yake.
2. Vihusishi vyenye maneno mengi
Maneno haya yana zaidi ya neno moja, lakini hutumika pamoja kama kihusishi.
Kirai Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana Mfano Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Tafsiri
according to akording tu kulingana na According to the report, sales increased. Akording tu dhi riport, seilz inkriist. Kulingana na ripoti, mauzo yaliongezeka.
ahead of ahed ov mbele ya / kabla ya She arrived ahead of us. Shii araivd ahed ov as. Alifika kabla yetu.
along with along widh pamoja na He came along with his brother. Hii keim along widh hiz bradha. Alikuja pamoja na kaka yake.
apart from apaart from kando na / isipokuwa Apart from John, everyone agreed. Apaart from John, evrione agriid. Isipokuwa John, kila mtu alikubali.
as for az fo kwa upande wa As for me, I agree. Az fo mii, ai agrii. Kwa upande wangu, nakubali.
as of az ov kuanzia / kufikia As of Monday, the rule applies. Az ov Mandei, dhi ruul aplai-z. Sheria hiyo inaanza kutumika kuanzia Jumatatu.
as to az tu kuhusu There is uncertainty as to the cause. Dhea iz ansatanti az tu dhi kooz. Kuna kutokuwa na uhakika kuhusu sababu.
because of bikoz ov kwa sababu ya We stayed home because of the rain. Wii steid houm bikoz ov dhi rein. Tulibaki nyumbani kwa sababu ya mvua.
by means of bai miinz ov kwa kutumia / kwa njia ya We solved it by means of a computer. Wii solv-d it bai miinz ov a kompyuta. Tulitatua tatizo hilo kwa kutumia kompyuta.
by way of bai wei ov kupitia / kwa njia ya We went by way of London. Wii went bai wei ov London. Tulipitia London.
close to klous tu karibu na The school is close to my house. Dhi skuul iz klous tu mai haus. Shule iko karibu na nyumba yangu.
due to dyu tu kwa sababu ya The flight was delayed due to fog. Dhi flait waz dileid dyu tu fog. Ndege ilichelewa kwa sababu ya ukungu.
except for iksept fo isipokuwa Everyone came except for Mary. Evrione keim iksept fo Mary. Kila mtu alikuja isipokuwa Mary.
far from faa from mbali na / si hata kidogo The answer is far from simple. Dhi ansa iz faa from simpl. Jibu hilo si rahisi hata kidogo.
in addition to in adishan tu mbali na / pamoja na In addition to English, he studies Arabic. In adishan tu English, hii stadiz Arabic. Pamoja na Kiingereza, anasoma Kiarabu.
in case of in keis ov endapo / katika hali ya Call me in case of emergency. Kool mii in keis ov imajensi. Nipigie simu katika hali ya dharura.
in front of in front ov mbele ya The car is in front of the house. Dhi kaa iz in front ov dhi haus. Gari liko mbele ya nyumba.
in place of in pleis ov badala ya Use this in place of sugar. Yuus dhis in pleis ov shuga. Tumia hii badala ya sukari.
in spite of in spait ov licha ya In spite of the rain, we left. In spait ov dhi rein, wii left. Licha ya mvua, tuliondoka.
in terms of in termz ov kwa upande wa / kuhusiana na In terms of price, it is cheap. In termz ov prais, it iz chiip. Kwa upande wa bei, ni ya bei nafuu.
instead of insted ov badala ya I drank tea instead of coffee. Ai drank tii insted ov kofi. Nilikunywa chai badala ya kahawa.
next to nekst tu kando ya Sit next to me. Sit nekst tu mii. Kaa kando yangu.
on account of on akaunt ov kwa sababu ya The match was canceled on account of rain. Dhi mach waz kanseld on akaunt ov rein. Mchezo ulifutwa kwa sababu ya mvua.
on behalf of on bihaaf ov kwa niaba ya I spoke on behalf of the team. Ai spouk on bihaaf ov dhi tiim. Nilizungumza kwa niaba ya timu.
on top of on top ov juu ya / pamoja na The keys are on top of the box. Dhi kiiz aa on top ov dhi boks. Funguo ziko juu ya sanduku.
out of aut ov nje ya / kutoka ndani ya He walked out of the room. Hii wokt aut ov dhi ruum. Alitoka ndani ya chumba.
owing to ouing tu kwa sababu ya The event was canceled owing to rain. Dhi ivent waz kanseld ouing tu rein. Tukio lilifutwa kwa sababu ya mvua.
prior to praia tu kabla ya Prior to the meeting, we prepared. Praia tu dhi miiting, wii priperd. Tulijiandaa kabla ya mkutano.
regardless of rigardles ov bila kujali We will continue regardless of the cost. Wii wil kontinyuu rigardles ov dhi kost. Tutaendelea bila kujali gharama.
thanks to thanks tu shukrani kwa / kutokana na Thanks to you, we succeeded. Thanks tu yu, wii saksidid. Tumefanikiwa kutokana na wewe.
together with tugetha widh pamoja na She came together with her friends. Shii keim tugetha widh ha frendz. Alikuja pamoja na marafiki zake.
up to ap tu hadi / kufikia Up to ten people can enter. Ap tu ten piipl kan enta. Hadi watu kumi wanaweza kuingia.
with regard to widh rigard tu kuhusu / kuhusiana na With regard to your question, I agree. Widh rigard tu yor kwestchan, ai agrii. Kuhusu swali lako, nakubaliana nawe.
with respect to widh rispekt tu kuhusu / kuhusiana na With respect to this issue, we disagree. Widh rispekt tu dhis ishuu, wii disagrii. Kuhusu suala hili, hatukubaliani.
3. Misemo ya kihusishi yenye muundo changamano
Kirai Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
by virtue of bai vetchuu ov kutokana na / kwa mamlaka ya
by dint of bai dint ov kwa juhudi za / kutokana na
by reason of bai riizan ov kwa sababu ya
by courtesy of bai kaatasi ov shukrani kwa / kwa hisani ya
by order of bai ooda ov kwa amri ya
by reference to bai referens tu kwa kurejelea
by means of bai miinz ov kwa kutumia
by way of bai wei ov kupitia / kwa njia ya
in accordance with in akordans widh kulingana na
in comparison with in komparisan widh ikilinganishwa na
in connection with in konekshan widh kuhusiana na
in contrast to in kontrast tu tofauti na
in exchange for in ikscheinj fo kwa kubadilishana na
in favor of in feiva ov kwa kuunga mkono
in lieu of in lyuu ov badala ya
in relation to in rileshan tu kuhusiana na
in response to in rispons tu kwa kujibu
in search of in serch ov katika kutafuta
in view of in vyuu ov ikizingatiwa / kutokana na
on the basis of on dhi beisis ov kwa msingi wa
on the grounds of on dhi graundz ov kwa sababu ya / kwa msingi wa
with a view to widh a vyuu tu kwa lengo la
with the exception of widh dhi iksepshan ov isipokuwa
with the help of widh dhi help ov kwa msaada wa
with reference to widh referens tu kwa kurejelea / kuhusu
4. Vihusishi vya zamani, visivyo vya kawaida na vya kifasihi
Baadhi ya maneno yafuatayo huonekana zaidi katika Kiingereza cha zamani, cha kisheria, cha kifasihi au rasmi:
Neno Matamshi kwa maandishi ya Kilatini Maana kwa Kiswahili
abaft abaft nyuma ya / upande wa nyuma
alongside alongsaid kando ya
amidst amidst katikati ya
amongst amongst miongoni mwa
astride astraid kwa kukalia au kupanda juu ya
athwart athwort kwa kuvuka / kinyume na
atop atop juu ya
barring baring isipokuwa / bila kuhesabu
circa sarka karibu na (tarehe au mwaka)
cum kam pamoja na / ikiwa na
ere ia kabla ya
notwithstanding notwith-standing licha ya
per pa kwa kila / kupitia
save seiv isipokuwa
vis-à-vis vi-a-vi mkabala na / kuhusiana na
worth worth wenye thamani ya / unaostahili
Mfano:
Notwithstanding the difficulties, we continued.
Notwithstanding dhi difikaltiiz, wii kontinyuud.
Licha ya matatizo, tuliendelea.
5. Vihusishi vya mahali
Uhusiano wa mahali Kihusishi
Ndani in, inside, within
Kuelekea ndani into
Nje out, outside
Juu ya uso on
Kuelekea juu ya uso onto
Juu ya above, over, atop, on top of
Chini ya under, below, beneath, underneath
Mbele ya in front of, before
Nyuma ya behind
Kando ya beside, by, next to, alongside
Kati ya vitu viwili between
Miongoni mwa kundi among, amongst
Karibu na near, close to
Mkabala na opposite, across from
Kuzunguka around, round
Kuvuka / kupitia across, through
Kando ya / sambamba na along
Kuelekea toward, towards
Mbali na away from, off
Baada ya kupita past, beyond
6. Vihusishi vya wakati
Uhusiano wa wakati Kihusishi Mfano
Saa maalumu at at 5 o'clock
Siku au tarehe on on Monday
Mwaka / mwezi / kipindi in in 2026
Kabla before, prior to, ahead of before lunch
Baada after, following after work
Wakati wa during during the meeting
Tangu since since Monday
Kwa muda wa for for two hours
Hadi until, till until Friday
Kutoka wakati fulani hadi mwingine from … to from Monday to Friday
Kipindi chote throughout throughout the year
Kufikia muda maalumu by by Friday
Kabla ya muda maalumu by by 6 p.m.
Ndani ya muda within within two hours
Karibu na wakati fulani around, about around noon
Karibu na muda fulani near near midnight
7. Vihusishi vya sababu na kusudi
Kihusishi / Kirai Matamshi Maana kwa Kiswahili
because of bikoz ov kwa sababu ya
due to dyu tu kwa sababu ya
owing to ouing tu kwa sababu ya
on account of on akaunt ov kwa sababu ya
as a result of az a rizalt ov kama matokeo ya
thanks to thanks tu shukrani kwa / kutokana na
for fo kwa ajili ya
for the sake of fo dhi seik ov kwa ajili ya / kwa manufaa ya
with a view to widh a vyuu tu kwa lengo la
in order to in ooda tu ili / kwa madhumuni ya
* In order to kwa kawaida hufuatiwa na kitenzi katika hali ya msingi, na si kihusishi kinachofuatiwa na nomino pekee.
8. Kanuni muhimu: kihusishi pamoja na nini?
Kanuni ya msingi:
Preposition + noun / pronoun / V-ing
Kihusishi + nomino / kiwakilishi / kitenzi chenye -ing
Mifano:
Kihusishi pamoja na nomino
I am in the house.
Ai am in dhi haus.
Niko ndani ya nyumba.
Kihusishi pamoja na kiwakilishi
This gift is for him.
Dhis gift iz fo him.
Zawadi hii ni kwa ajili yake.
Kumbuka:
for him ✅
for he ❌
Kwa sababu kiwakilishi kinachofuata kihusishi lazima kiwe katika hali ya yambwa.
Kihusishi pamoja na V-ing
She is good at cooking.
Shii iz gud at kuking.
Ana ustadi wa kupika.
He left without saying goodbye.
Hii left widh-aut seying gudbai.
Aliondoka bila kusema kwaheri.
9. Tofauti kati ya vihusishi vinavyofanana
Neno Maana ya msingi Mfano
in ndani ya in the room
into kuingia ndani go into the room
on juu ya uso on the table
onto kwenda juu ya uso jump onto the table
at mahali maalumu at the station
to kuelekea go to school
by kando ya / kwa / kabla ya muda by the door / by car / by Friday
with pamoja na / kwa kutumia with him / with a knife
from kutoka from London
of uhusiano / umiliki the door of the house
for kwa ajili ya / kwa muda wa for you / for two hours
since tangu wakati fulani since Monday
during wakati wa kipindi during the meeting
until hadi wakati wa mwisho until Friday
between kati ya vitu viwili between John and Mary
among miongoni mwa kundi among friends
above juu ya above the table
over juu ya / kuvuka over the bridge
below chini ya below the line
under chini ya under the table
beside kando ya beside me
besides zaidi ya / kando na besides English
because of / cause of kwa sababu ya because of rain
despite licha ya despite the rain
in spite of licha ya in spite of the rain
aboard -> ndani ya chombo cha usafiri / ndani ya ndege, meli au treni
11- Viainishi (DETERMINERS)
Viainishi vya msingi
Kainishi | Matamshi | Maana | Mfano kamili | Matamshi ya mfano | Tafsiri
a | ə | mmoja/kimoja; kitu kisichobainishwa | I saw a dog. | ai so ə dog | Niliona mbwa mmoja.
an | ən | mmoja/kimoja; kitu kisichobainishwa | She ate an apple. | shi eit ən apəl | Alikula tufaha moja.
the | dhə / dhi | yule, ile, huyo, hicho; kitu kinachojulikana | I saw the dog. | ai so dhə dog | Nilimwona mbwa yule.
this | dhis | huyu, hiki | This book is useful. | dhis buk iz yusfəl | Kitabu hiki kina manufaa.
that | dhat | yule, kile | That car is expensive. | dhat kar iz ikspensiv | Gari lile ni ghali.
these | dhiz | hawa, hivi | These books are new. | dhiz buks ar nyu | Vitabu hivi ni vipya.
those | dhoʊz | wale, vile | Those houses are old. | dhoʊz hauziz ar oʊld | Nyumba zile ni za zamani.
2. Viainishi vya umilikaji
Hivi huwekwa kabla ya nomino ili kuonyesha mmiliki wa kitu.
Kainishi | Matamshi | Maana | Mfano
my | mai | wangu, changu | My book is here.
your | yor | wako, chako; wenu, chenu | Your car is outside.
his | hiz | wake, cha kwake (mwanaume) | His house is big.
her | her | wake, cha kwake (mwanamke) | Her bag is black.
its | its | yake, cha kwake (kitu au mnyama) | The dog moved its tail.
our | aur | wetu, chetu | Our teacher is kind.
their | dheir | wao, yao | Their house is beautiful.
Mifano
my book = kitabu changu
your car = gari lako
his phone = simu yake
her bag = begi lake
our house = nyumba yetu
their children = watoto wao
Lakini:
mine, yours, his, hers, ours, theirs si viainishi vinavyowekwa moja kwa moja kabla ya nomino; ni viwakilishi vya umilikaji vinavyosimama vyenyewe.
This book is mine.
dhis buk iz main.
Kitabu hiki ni changu.
3. Viainishi vya kuonyesha
Kainishi | Matamshi | Idadi | Umbali | Mfano
this | dhis | Umoja | Karibu | this book
that | dhat | Umoja | Mbali | that book
these | dhiz | Wingi | Karibu | these books
those | dhoʊz | Wingi | Mbali | those books
Sheria
this + nomino ya umoja
this book
dhis buk
Kitabu hiki
these + nomino ya wingi
these books
dhiz buks
Vitabu hivi
that + nomino ya umoja
that car
dhat kar
Gari lile
those + nomino ya wingi
those cars
dhoʊz karz
Magari yale
4. Viainishi vya kiasi
Viainishi hivi huonyesha kiasi cha nomino.
Kainishi | Matamshi | Maana | Mfano
some | sam | baadhi, kiasi fulani | I bought some books.
any | eni | yoyote, baadhi | Do you have any questions?
no | noʊ | hakuna | I have no money.
much | mach | nyingi (kwa nomino zisizohesabika) | I don't have much time.
many | meni | nyingi (kwa nomino zinazohesabika) | She has many books.
little | litəl | kidogo sana | I have little time.
a little | ə litəl | kiasi kidogo | I have a little time.
few | fyu | wachache sana | Few people came.
a few | ə fyu | wachache, baadhi | I have a few questions.
enough | inaf | ya kutosha | We have enough food.
more | mor | zaidi | I need more water.
less | les | kiasi kidogo zaidi | I need less sugar.
fewer | fyuər | idadi ndogo zaidi | We need fewer chairs.
all | ol | wote, yote | All students passed.
both | boʊth | wote wawili, vyote viwili | Both students passed.
half | haf | nusu | Half the class left.
most | moʊst | wengi; sehemu kubwa zaidi | Most people agreed.
enough | inaf | ya kutosha | We have enough money.
5. Viainishi vya nambari
Nambari zinaweza kutumika kama viainishi zinapowekwa moja kwa moja kabla ya nomino.
Nambari | Matamshi | Mfano
one | wan | one book
two | tu | two books
three | thri | three books
four | for | four books
five | faiv | five books
six | siks | six books
seven | sevən | seven books
eight | eit | eight books
nine | nain | nine books
ten | ten | ten books
hundred | handrəd | a hundred books
thousand | thauzənd | a thousand books
million | milion | a million people
billion | bilion | a billion dollars
Nambari zinaweza kuonyesha idadi au kiasi maalumu.
6. Viainishi vya usambazaji
Viainishi hivi huelekeza kwenye watu au vitu mmoja mmoja ndani ya kundi.
Kainishi | Matamshi | Maana | Mfano
each | iich | kila mmoja/kila kimoja | Each student has a book.
every | evri | kila | Every student passed.
either | ii-dhər / ai-dhər | yeyote kati ya wawili | Either answer is acceptable.
neither | nii-dhər / nai-dhər | hakuna hata mmoja kati ya wawili | Neither answer is correct.
Tofauti
each
Each student received a book.
iich styudent risivd ə buk.
Kila mwanafunzi alipokea kitabu.
Hukazia kila mtu au kitu kivyake.
every
Every student received a book.
evri styudent risivd ə buk.
Kila mwanafunzi alipokea kitabu.
Hukazia kundi lote kwa ujumla.
7. Viainishi vya kuuliza
Hutumika kuuliza maswali kuhusu nomino.
Kainishi | Matamshi | Maana | Mfano
what | wot | nini, cha aina gani | What book do you want?
which | wich | kipi, gani | Which book do you want?
whose | huz | cha nani | Whose book is this?
what kind of | wot kaind əv | cha aina gani | What kind of car do you want?
which kind of | wich kaind əv | aina gani | Which kind of food do you prefer?
Mifano
Which book do you want?
wich buk du yu wont?
Unataka kitabu kipi?
Whose car is this?
huz kar iz dhis?
Hili ni gari la nani?
8. Viainishi visivyo bainifu
Hivi hutaja watu au vitu bila kuvibainisha kwa usahihi.
Kainishi | Matamshi | Maana
a | ə | mmoja/kimoja kisichobainishwa
an | ən | mmoja/kimoja kisichobainishwa
some | sam | baadhi, kiasi fulani
any | eni | yoyote, baadhi
no | noʊ | hakuna
another | ənadhər | mwingine, kingine
other | adhər | wengine, vingine
such | sach | wa aina hiyo, cha aina hiyo
9. Another na other
Maneno haya hutofautiana katika matumizi yake.
another
another + nomino ya umoja inayohesabika
I need another book.
ai niid ənadhər buk.
Ninahitaji kitabu kingine.
other
other + nomino ya wingi
I need other books.
ai niid adhər buks.
Ninahitaji vitabu vingine.
the other
The other book is mine.
dhii adhər buk iz main.
Kitabu kile kingine ni changu.
the other + nomino ya wingi
The other books are mine.
dhii adhər buks ar main.
Vitabu vingine vilivyobaki ni vyangu.
10. Viainishi vya kusisitiza na kufananisha
such
such + a/an + kivumishi + nomino ya umoja
She is such a nice person.
shi iz sach ə nais pərsən.
Yeye ni mtu mzuri sana.
Pamoja na nomino za wingi:
such people
sach piipəl
Watu wa aina hiyo.
Pamoja na nomino zisizohesabika:
such good advice
sach gud ədvais
Ushauri mzuri wa aina hiyo.
11. Viainishi vya jumla na vya kiasi kikubwa
Kainishi | Matamshi | Maana | Mfano
all | ol | wote, yote | all students
both | boʊth | wote wawili, vyote viwili | both books
each | iich | kila mmoja/kila kimoja | each student
every | evri | kila | every student
either | ii-dhər | chochote kati ya viwili | either book
neither | nii-dhər | hakuna hata kimoja kati ya viwili | neither book
enough | inaf | ya kutosha | enough food
much | mach | kiasi kikubwa (kisichohesabika) | much water
many | meni | idadi kubwa | many books
most | moʊst | wengi; sehemu kubwa zaidi | most people
more | mor | zaidi | more time
less | les | kiasi kidogo zaidi | less water
fewer | fyuər | idadi ndogo zaidi | fewer people
half | haf | nusu | half the money
plenty of | plenti əv | nyingi za kutosha; kwa wingi | plenty of food
a lot of | ə lot əv | nyingi, wengi | a lot of people
lots of | lots əv | nyingi, wengi | lots of books
12. Virai vya kuonyesha kiasi kikubwa au kidogo
Virai vifuatavyo vinaweza kutumika kubainisha kiasi au idadi ya nomino.
Kirai | Matamshi | Maana
a lot of | ə lot əv | nyingi, wengi
lots of | lots əv | nyingi, wengi
plenty of | plenti əv | nyingi za kutosha
a number of | ə nambər əv | idadi ya
a great number of | ə greit nambər əv | idadi kubwa ya
a large number of | ə larj nambər əv | idadi kubwa ya
a small number of | ə smol nambər əv | idadi ndogo ya
a great deal of | ə greit diil əv | kiasi kikubwa cha
a large amount of | ə larj əmaunt əv | kiasi kikubwa cha
a small amount of | ə smol əmaunt əv | kiasi kidogo cha
a majority of | ə məjoriti əv | wengi; walio wengi
a minority of | ə mainoriti əv | wachache; walio wachache
a pair of | ə per əv | jozi ya
a couple of | ə kapəl əv | wawili; vichache
a range of | ə reinj əv | aina mbalimbali za
a variety of | ə vəraiəti əv | aina mbalimbali za
a series of | ə siiriz əv | mfululizo wa
a set of | ə set əv | seti ya
a group of | ə grup əv | kundi la
a number of | ə nambər əv | idadi ya
Mfano:
A lot of students study English.
ə lot əv styudents stadi inglish.
Wanafunzi wengi husoma Kiingereza.
13. Viainishi vya sehemu na sehemu za jumla
Kirai | Matamshi | Maana
half | haf | nusu
a half | ə haf | nusu
quarter | kwortər | robo
a quarter | ə kwortər | robo moja
third | thərd | theluthi
a third | ə thərd | theluthi moja
two-thirds | tu thərdz | theluthi mbili
three-quarters | thrii kwortərz | robo tatu
part of | part əv | sehemu ya
most of | moʊst əv | sehemu kubwa ya
some of | sam əv | baadhi ya
all of | ol əv | wote, yote ya
none of | nan əv | hakuna hata mmoja/kimoja kati ya
Mifano:
Half the students left.
haf dhə styudents left.
Nusu ya wanafunzi waliondoka.
Most of the students passed.
moʊst əv dhə styudents past.
Wanafunzi wengi walifaulu.
14. None na neither
none
Hutumika pamoja na kundi la watu au vitu, na humaanisha hakuna hata mmoja au kimoja.
None of the students came.
nan əv dhə styudents keim.
Hakuna mwanafunzi hata mmoja aliyekuja.
neither
Hutumika kuzungumzia watu au vitu viwili, na humaanisha hakuna hata mmoja kati ya hao wawili.
Neither student came.
nii-dhər styudent keim.
Hakuna hata mmoja kati ya wanafunzi hao wawili aliyekuja.
either
Humaanisha mmoja kati ya wawili.
Either student can help you.
ii-dhər styudent kæn help yu.
Mwanafunzi yeyote kati ya hao wawili anaweza kukusaidia.
15. Viainishi vya ukanushi
Kainishi | Matamshi | Maana | Mfano
no | noʊ | hakuna | no money
neither | nii-dhər | hakuna hata mmoja kati ya wawili | neither student
no other | noʊ adhər | hakuna mwingine | no other option
not a | not ə | si hata mmoja/kimoja | not a single person
not any | not eni | hakuna yoyote | not any books
Mfano:
No student was absent.
noʊ styudent wəz æbsənt.
Hakuna mwanafunzi aliyekuwa hayupo.
16. Maneno yanayoweza kuwa viainishi maalumu kulingana na muktadha
Baadhi ya maneno yanaweza kutumika kama viainishi kulingana na nafasi na matumizi yake.
Neno | Matamshi | Mfano wa matumizi
certain | sərtən | certain people = watu fulani
certain | sərtən | a certain person = mtu fulani
particular | pərtikyələr | a particular reason = sababu maalumu
specific | spəsifik | a specific case = hali maalumu
given | givən | given circumstances = mazingira yaliyotajwa
same | seim | the same person = mtu yuleyule
next | nekst | next week = wiki ijayo
last | last | last year = mwaka jana
previous | priivies | previous examples = mifano iliyotangulia
following | foloʊing | the following day = siku inayofuata
certain | sərtən | certain circumstances = hali fulani
various | veries | various reasons = sababu mbalimbali
numerous | nyuumərəs | numerous examples = mifano mingi
countless | kauntləs | countless possibilities = uwezekano usiohesabika
different | difərənt | different ideas = mawazo tofauti
same | seim | the same answer = jibu lilelile
17. Maneno kama next na last
Maana ya maneno haya inaweza kubadilika kulingana na kama the limetumika au la.
next week
I will travel next week.
ai wil trævəl nekst wiik.
Nitasafiri wiki ijayo.
the next week
Hurejelea wiki inayofuata katika muktadha maalumu au mlolongo uliotajwa.
The next week was very busy.
dhə nekst wiik wəz veri bizi.
Wiki iliyofuata ilikuwa na shughuli nyingi sana.
Kanuni hiyo hiyo hutumika kwa:
last year = mwaka jana
the last year = mwaka wa mwisho / mwaka uliopita katika kipindi kinachozungumziwa
18. Viainishi vya pamoja vinavyosisitiza
Kirai | Matamshi | Maana
each and every | iich ənd evri | kila mmoja bila ubaguzi
every single | evri singəl | kila mmoja kabisa
each individual | iich indivijual | kila mtu binafsi
any given | eni givən | yoyote maalumu
a certain | ə sərtən | fulani maalumu
one particular | wan pərtikyələr | mmoja/kimoja maalumu
the whole | dhə hoʊl | mzima, nzima, yote
the entire | dhi entair | nzima, kamili
the total | dhə toʊtəl | jumla yote
Mifano:
Every single student passed.
evri singəl styudent past.
Kila mwanafunzi alifaulu.
The entire class left.
dhi entair klas left.
Darasa lote liliondoka.
19. Whole na entire
Maneno haya yote mawili yana maana inayokaribiana: kitu kizima au kamili.
the whole + nomino
I read the whole book.
ai red dhə hoʊl buk.
Nilisoma kitabu kizima.
the entire + nomino
I read the entire book.
ai red dhi entair buk.
Nilisoma kitabu kizima.
20. Viainishi maalumu vya umilikaji na ubainishaji
Miundo hii huonyesha umilikaji au uhusiano na mtu au kundi fulani.
Kirai | Matamshi | Maana
John's | jon'z | cha John
Mary's | meriz | cha Mary
the man's | dhə manz | cha mwanamume huyo
the students' | dhə styudents | cha wanafunzi hao
Mfano:
John's car is new.
jonz kar iz nyu.
Gari la John ni jipya.
Kiambishi cha umilikaji 's katika John's kinaonyesha umiliki.
21. Mpangilio wa viainishi
Kwa kawaida, viainishi huwekwa katika mpangilio maalumu.
Mfano:
the three old books
dhə thrii oʊld buks
Vitabu vitatu vya zamani.
Si sahihi:
❌ three the books
Mpangilio wa kawaida ni:
kainishi cha msingi + nambari/kiasi + kivumishi + nomino
Mfano:
the two beautiful houses
dhə tu byutifəl hauziz
Nyumba mbili nzuri.
22. Je, viainishi viwili vinaweza kutumika pamoja?
Wakati mwingine vinaweza, lakini si viainishi vyote vinavyoweza kuunganishwa.
❌ a the book
Usiseme:
❌ a the book
❌ this my book
Katika Kiingereza cha kawaida, usitumie miundo hii.
❌ this my book
Badala yake, sema:
this book of mine
dhis buk əv main
Kitabu hiki changu.
Lakini miundo ifuatayo inakubalika:
all my books
ol mai buks
Vitabu vyangu vyote.
Muundo:
all + my + books
Na:
both my parents
boʊth mai perənts
Wazazi wangu wote wawili.
Na:
half the money
haf dhə mani
Nusu ya pesa.
23. Viainishi pamoja na nomino zinazohesabika na zisizohesabika
Nomino za umoja zinazohesabika
Viainishi vinavyoweza kutumika:
a/an, the, this, that, my, each, every, either, neither, another
Mifano:
a book
ə buk
Kitabu kimoja.
this book
dhis buk
Kitabu hiki.
every book
evri buk
Kila kitabu.
Nomino za wingi zinazohesabika
Viainishi vinavyoweza kutumika:
the, these, those, my, some, any, many, few, several, both, all, most, more, fewer
Mfano:
many books
meni buks
Vitabu vingi.
Nomino zisizohesabika
Viainishi vinavyoweza kutumika:
the, this, that, my, some, any, much, little, a little, enough, more, less, all, most
Mfano:
much water
mach wotər
Maji mengi.
24. Several
Several ni kainishi kinachomaanisha idadi fulani ya vitu au watu, kwa kawaida zaidi ya viwili.
Several students came.
sevərəl styudents keim.
Wanafunzi kadhaa walikuja.
Maana yake ni takribani:
kadhaa; zaidi ya wawili, lakini si idadi kubwa sana.
25. Certain / various / numerous
Neno | Matamshi | Maana | Mfano
certain | sərtən | fulani, maalumu | certain people
various | veries | mbalimbali | various reasons
numerous | nyuumərəs | nyingi, kadhaa sana | numerous examples
countless | kauntləs | zisizohesabika | countless opportunities
several | sevərəl | kadhaa | several books
different | difərənt | tofauti | different ideas
12- Sentensi za Masharti (IF CONDITIONALS)
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Wakati/Maana
Sharti la sifuri | If + Simple Present, Simple Present | if + present, present | Ukweli wa jumla au jambo la kawaida
Sharti la kwanza | If + Simple Present, will + kitenzi cha msingi V1 | if + present, wil + V1 | Uwezekano wa wakati ujao
Sharti la pili | If + Simple Past, would + kitenzi cha msingi V1 | if + past, wud + V1 | Hali ya kudhaniwa katika sasa au wakati ujao
Sharti la tatu | If + Past Perfect, would have + umbo la tatu V3 | if + past perfect, wud hav + V3 | Hali ya kudhaniwa kuhusu yaliyopita; jambo ambalo halikutokea
Sharti mchanganyiko la kwanza | If + Past Perfect, would + kitenzi cha msingi V1 | if + past perfect, wud + V1 | Yaliyopita → matokeo ya sasa
Sharti mchanganyiko la pili | If + Simple Past, would have + umbo la tatu V3 | if + past, wud hav + V3 | Hali ya sasa → matokeo ya wakati uliopita
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi ya mfano | Maana
Would Simple | would + V1 | wud + V1 | I would eat. | ai wud iit | Ningekula.
Would Continuous | would be + V-ing | wud bii + V-ing | I would be eating. | ai wud bii iiting | Ningekuwa ninakula.
Would Perfect | would have + V3 | wud hav + V3 | I would have eaten. | ai wud hav iitən | Ningekuwa nimekula.
Would Perfect Continuous | would have been + V-ing | wud hav bin + V-ing | I would have been eating. | ai wud hav bin iiting | Ningekuwa nimekuwa nikila.
Pamoja na viwakilishi vyote
Kiwakilishi | Would + V1 | Would be + V-ing | Would have + V3 | Would have been + V-ing
I | I would eat. | I would be eating. | I would have eaten. | I would have been eating.
You | You would eat. | You would be eating. | You would have eaten. | You would have been eating.
He | He would eat. | He would be eating. | He would have eaten. | He would have been eating.
She | She would eat. | She would be eating. | She would have eaten. | She would have been eating.
It | It would eat. | It would be eating. | It would have eaten. | It would have been eating.
We | We would eat. | We would be eating. | We would have eaten. | We would have been eating.
They | They would eat. | They would be eating. | They would have eaten. | They would have been eating.
Miundo yote ya Would Negative – Active
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi ya mfano | Maana
Simple Conditional | would not + kitenzi cha msingi V1 | wud not + V1 | I would not eat. | ai wud not iit | Nisingekula.
Conditional Continuous | would not be + kitenzi chenye -ing V-ing | wud not bii + V-ing | I would not be eating. | ai wud not bii iiting | Nisingekuwa ninakula.
Conditional Perfect | would not have + umbo la tatu V3 | wud not hav + V3 | I would not have eaten. | ai wud not hav iitən | Nisingekuwa nimekula.
Conditional Perfect Continuous | would not have been + kitenzi chenye -ing V-ing | wud not hav bin + V-ing | I would not have been eating. | ai wud not hav bin iiting | Nisingekuwa nimekuwa nikila.
Viwakilishi vyote
Kiwakilishi | Would not + V1 | Would not be + V-ing | Would not have + V3 | Would not have been + V-ing
I | I would not eat. | I would not be eating. | I would not have eaten. | I would not have been eating.
You | You would not eat. | You would not be eating. | You would not have eaten. | You would not have been eating.
He | He would not eat. | He would not be eating. | He would not have eaten. | He would not have been eating.
She | She would not eat. | She would not be eating. | She would not have eaten. | She would not have been eating.
It | It would not eat. | It would not be eating. | It would not have eaten. | It would not have been eating.
We | We would not eat. | We would not be eating. | We would not have eaten. | We would not have been eating.
They | They would not eat. | They would not be eating. | They would not have eaten. | They would not have been eating.
Vifupisho
Muundo kamili | Muundo mfupi | Matamshi
would not + V1 | wouldn't + V1 | wudənt + V1
would not be + V-ing | wouldn't be + V-ing | wudənt bii + V-ing
would not have + V3 | wouldn't have + V3 | wudənt hav + V3
would not have been + V-ing | wouldn't have been + V-ing | wudənt hav bin + V-ing
Miundo yote ya Would Passive
Aina | Muundo | Matamshi ya muundo | Mfano | Matamshi ya mfano | Maana
Simple Passive | would be + umbo la tatu V3 | wud bii + V3 | The book would be read. | dhə buk wud bii red | Kitabu kingesomwa.
Continuous Passive | would be being + umbo la tatu V3 | wud bii biiing + V3 | The book would be being read. | dhə buk wud bii biiing red | Kitabu kingekuwa kinasomwa. (Muundo huu si wa kawaida.)
Perfect Passive | would have been + umbo la tatu V3 | wud hav bin + V3 | The book would have been read. | dhə buk wud hav bin red | Kitabu kingekuwa kimesomwa.
Perfect Continuous Passive | would have been being + umbo la tatu V3 | wud hav bin biiing + V3 | The book would have been being read. | dhə buk wud hav bin biiing red | Kitabu kingekuwa kimekuwa kikisomwa. (Muundo huu ni nadra sana.)
Pamoja na viwakilishi vyote
Kiwakilishi | Would Passive Simple | Would Passive Continuous | Would Passive Perfect | Would Passive Perfect Continuous
I | I would be seen. | I would be being seen. | I would have been seen. | I would have been being seen.
You | You would be seen. | You would be being seen. | You would have been seen. | You would have been being seen.
He | He would be seen. | He would be being seen. | He would have been seen. | He would have been being seen.
She | She would be seen. | She would be being seen. | She would have been seen. | She would have been being seen.
It | It would be seen. | It would be being seen. | It would have been seen. | It would have been being seen.
We | We would be seen. | We would be being seen. | We would have been seen. | We would have been being seen.
They | They would be seen. | They would be being seen. | They would have been seen. | They would have been being seen.
Miundo hasi — Would Passive Negative
Aina | Muundo | Mfano | Matamshi ya mfano | Maana
Simple Passive | would not be + V3 | The book would not be read. | dhə buk wud not bii red | Kitabu kisingesomwa.
Continuous Passive | would not be being + V3 | The book would not be being read. | dhə buk wud not bii biiing red | Kitabu kisingekuwa kinasomwa. (Muundo huu si wa kawaida.)
Perfect Passive | would not have been + V3 | The book would not have been read. | dhə buk wud not hav bin red | Kitabu kisingekuwa kimesomwa.
Perfect Continuous Passive | would not have been being + V3 | The book would not have been being read. | dhə buk wud not hav bin biiing red | Kitabu kisingekuwa kimekuwa kikisomwa. (Muundo huu ni nadra sana.)
Maneno ya msingi ya masharti
Neno/Kirai | Matamshi | Maana | Matumizi
if | if | ikiwa, kama | Huanzisha sharti.
if not | if not | ikiwa sivyo, kama si | Huonyesha sharti hasi.
unless | ənles | isipokuwa kama, kama si | Kwa kawaida huwa na maana ya if...not.
when | wen | wakati, pale ambapo | Kwa masharti yanayotarajiwa au yanayojirudia.
whenever | wenever | kila wakati ambapo | Kwa hali zinazojirudia.
even if | iivən if | hata kama | Huonyesha kuwa matokeo hayatabadilika licha ya sharti.
only if | oʊnli if | ikiwa tu | Huonyesha sharti la lazima.
if and only if | if ənd oʊnli if | ikiwa na ikiwa tu | Huonyesha sharti la lazima na la kutosha.
as long as | æz long æz | mradi tu, maadamu | Huonyesha sharti.
so long as | soʊ long æz | mradi tu, maadamu | Maana sawa na as long as.
provided that | prəvaidid dhæt | mradi kwamba | Huonyesha sharti maalumu.
providing that | prəvaiding dhæt | mradi kwamba | Huonyesha sharti.
on condition that | on kən-dishən dhæt | kwa sharti kwamba | Huonyesha sharti rasmi.
in case | in keis | endapo, ikiwa itatokea | Huonyesha tahadhari au uwezekano; si sawa kila wakati na if.
in the event that | in dhi ivent dhæt | endapo, iwapo | Huonyesha hali inayoweza kutokea.
assuming that | əsuuming dhæt | tukidhani kwamba | Huanzisha dhana.
supposing that | səpoʊzing dhæt | tuseme kwamba | Huanzisha dhana.
suppose | səpoʊz | tuseme, vipi ikiwa | Hutambulisha hali ya kudhaniwa.
what if | wot if | vipi ikiwa | Huuliza kuhusu uwezekano au matokeo.
if only | if oʊnli | laiti; kama tu | Huonyesha hamu, majuto au sharti lisilotimizwa.
even though | iivən dhoʊ | ingawa, licha ya kwamba | Huonyesha tofauti au hali ya kukinzana; si kiunganishi cha sharti.
whether | wedhər | ikiwa, iwapo | Hutumika katika maswali yasiyo ya moja kwa moja au kuonyesha njia mbili zinazowezekana.
when | wen | wakati ambapo
only when | oʊnli wen | pale tu ambapo
13- Ulinganisho na Ubora wa Juu (COMPARATIVE AND SUPERLATIVE)
Ulinganisho wa kivumishi kifupi Adjective + -er + than Kivumishi + er + than taller than tola kuliko
Ubora wa juu wa kivumishi kifupi the + adjective + -est the + kivumishi + est the tallest the mrefu zaidi
Ulinganisho wa kivumishi kirefu more + adjective + than more + kivumishi + than more beautiful than mrembo zaidi kuliko
Ubora wa juu wa kivumishi kirefu the most + adjective the most + kivumishi the most beautiful mrembo zaidi
Ulinganisho wa kiwango cha chini less + adjective + than less + kivumishi + than less expensive than nafuu zaidi kuliko
Ubora wa chini kabisa the least + adjective the least + kivumishi the least expensive wenye gharama ndogo zaidi
Usawa as + adjective + as as + kivumishi + as as tall as mrefu kama
Kutokuwa sawa not as + adjective + as not as + kivumishi + as not as tall as si mrefu kama
Usawa kwa kifupi as + adjective as + kivumishi tall as mrefu kama
Kutokuwa sawa kwa kifupi not + adjective + as not + kivumishi + as not tall as si mrefu kama
Kuimarisha ulinganisho much/far/a lot + comparative much/far/a lot + kivumishi cha ulinganisho much better bora zaidi sana
Ulinganisho wa kiwango kidogo a little/slightly + comparative a little/slightly + kivumishi cha ulinganisho slightly better bora kidogo
Kuongezeka hatua kwa hatua comparative + and + comparative kivumishi cha ulinganisho + and + kivumishi cha ulinganisho bigger and bigger kubwa zaidi na zaidi
Ulinganisho sawia the + comparative, the + comparative the + kivumishi cha ulinganisho, the + kivumishi cha ulinganisho the more, the better kadiri zaidi, ndivyo bora zaidi
Ubora wa juu ndani ya kundi the + superlative + in/of the + kivumishi cha ubora wa juu + in/of the best in the class bora zaidi darasani
Mmoja kati ya walio bora one of the + superlative + plural noun one of the + kivumishi cha ubora wa juu + nomino ya wingi one of the best students mmoja wa wanafunzi bora zaidi
Ubora wa juu kabisa kwa msisitizo by far + the + superlative by far + the + kivumishi cha ubora wa juu by far the best bora zaidi kuliko wote kwa mbali
Ulinganisho wa vitendo verb + more/less kitenzi + more/less work more fanya kazi zaidi
Ulinganisho wa nomino zinazohesabika more/fewer + plural noun more/fewer + nomino ya wingi more books / fewer books vitabu vingi zaidi / vitabu vichache zaidi
Ulinganisho wa nomino zisizohesabika more/less + uncountable noun more/less + nomino isiyohesabika more water / less water maji mengi zaidi / maji machache zaidi
Ulinganisho wa kiasi cha pesa more/less + noun more/less + nomino more money pesa zaidi
Ulinganisho wa idadi more/fewer + plural noun more/fewer + nomino ya wingi more people watu wengi zaidi
Kiasi cha pesa mara mbili twice as much as twice as much as twice as much money pesa mara mbili ya kiasi hicho
Idadi mara mbili twice as many as twice as many as twice as many books vitabu mara mbili ya idadi hiyo
I am as tall as him — Mimi ni mrefu kama yeye.
Ni lini tunatumia -er na ni lini tunatumia more?
Kanuni hizi ni muhimu sana.
Hali Matumizi Mfano Matamshi Maana
Kivumishi kifupi, kwa kawaida chenye silabi moja -er taller tola mrefu zaidi
Kivumishi kifupi, kwa kawaida chenye silabi moja -er smaller smola mdogo zaidi
Kivumishi kinachoishia kwa -y -er, badilisha y kuwa i happier hapier mwenye furaha zaidi
Kivumishi kinachoishia kwa -e -r larger larjer kubwa zaidi
Kivumishi kirefu, kwa kawaida chenye silabi mbili au zaidi more more beautiful mor byutiful mrembo zaidi
Kivumishi kirefu more more expensive mor ikspensiv chenye gharama zaidi
Kivumishi kirefu more more interesting mor intresting cha kuvutia zaidi
15- Vishazi Virejeshi (RELATIVE CLAUSES)
Aina ya kishazi Viwakilishi/viunganishi vinavyotumika Mwongozo wa matamshi Mfano Matamshi ya mfano Tafsiri
Kishazi rejeshi bainishi who / whom / whose / which / that / where / when / why hu / hum / huz / wich / dhat / wer / wen / wai The man who lives here is my teacher. dhe man hu livz hir iz mai ticha Mwanaume anayeishi hapa ni mwalimu wangu.
Kishazi rejeshi kisicho bainishi who / whom / whose / which / where / when hu / hum / huz / wich / wer / wen My brother, who lives in London, is a doctor. mai bradha, hu livz in landan, iz a dokta Kaka yangu, ambaye anaishi London, ni daktari.
Kishazi rejeshi kinachotumika kama kiima who/which/that + verb hu / wich / dhat + kitenzi The woman who works here is friendly. dhe wuman hu works hir iz frendli Mwanamke anayefanya kazi hapa ni mwenye urafiki.
Kishazi rejeshi kinachotumika kama yambwa who/whom/which/that + subject + verb hu / hum / wich / dhat + kiima + kitenzi The man whom I met was kind. dhe man hum ai met woz kaind Mwanaume niliyekutana naye alikuwa mkarimu.
Kishazi rejeshi chenye kiwakilishi kilichoachwa nomino + kiima + kitenzi nomino + kiima + kitenzi The book I bought is interesting. dhe buk ai bot iz intresting Kitabu nilichonunua kinavutia.
Kishazi rejeshi cha umilikaji whose + noun whose + nomino The girl whose father is a doctor is my friend. dhe gurl huz fadha iz a dokta iz mai frend Msichana ambaye baba yake ni daktari ni rafiki yangu.
Kishazi rejeshi cha mahali where + clause where + kishazi This is the house where I grew up. dhis iz dhe haus wer ai gru ap Hii ndiyo nyumba niliyokulia.
Kishazi rejeshi cha wakati when + clause when + kishazi I remember the day when we met. ai rimemba dhe dei wen wi met Ninakumbuka siku tuliyokutana.
Kishazi rejeshi cha sababu why + clause why + kishazi I know the reason why he left. ai no dhe rizan wai hi left Ninajua sababu iliyomfanya aondoke.
Kishazi rejeshi chenye kihusishi preposition + whom/which kihusishi + whom / which The person to whom I spoke was helpful. dhe person tu hum ai spouk woz helpful Mtu niliyezungumza naye alikuwa msaada.
Kishazi rejeshi kifupi cha V-ing nomino + V-ing nomino + V-ing The man standing there is my brother. dhe man standing dher iz mai bradha Mwanaume aliyesimama pale ni kaka yangu.
Kishazi rejeshi kifupi cha V3 nomino + V3 nomino + V3 The documents signed yesterday are important. dhe dokyuments saind yestadei ar important Nyaraka zilizosainiwa jana ni muhimu.
Kishazi rejeshi cha infinitive nomino + to + V1 nomino + to + V1 She was the first person to arrive. shi woz dhe ferst person tu araiv Alikuwa mtu wa kwanza kufika.
Kishazi rejeshi changamano whoever / whatever / whichever / wherever / whenever / however hu-evah / wot-evah / wich-evah / wer-evah / wen-evah / hau-evah Take whatever you want. teik woteva yu wont Chukua chochote unachotaka.
Kishazi rejeshi kinachotoa matokeo , which + clause wich + kishazi He missed the bus, which made him late. hi mist dhe bas, wich meid him leit Alikosa basi, jambo lililomfanya achelewe.
Kishazi rejeshi nomino what / whatever / whoever / whichever wot / woteva / hu-evah / wich-evah I know what you mean. ai no wot yu min Ninajua unachomaanisha.
Kishazi rejeshi kilichopachikwa ndani ya kingine relative clause inside a relative clause kishazi rejeshi ndani ya kishazi rejeshi The man who lives in the house that I bought is my neighbor. dhe man hu livz in dhe haus dhat ai bot iz mai neiba Mwanaume anayeishi katika nyumba niliyonunua ni jirani yangu.
16- Usemi wa Taarifa na Usemi wa Moja kwa Moja (REPORTED SPEECH AND DIRECT SPEECH)
Aina ya sentensi Muundo Mwongozo wa matamshi Mfano wa usemi wa moja kwa moja Usemi wa taarifa Tafsiri
Sentensi ya taarifa chanya said (that) + clause sed (dhat) + kishazi He said, “I am tired.” He said (that) he was tired. Alisema kwamba alikuwa amechoka.
Sentensi ya taarifa hasi said (that) + subject + not + verb sed (dhat) + kiima + not + kitenzi He said, “I am not tired.” He said that he was not tired. Alisema kwamba hakuwa amechoka.
Swali la ndiyo/hapana asked if/whether + clause askt if/wedha + kishazi He asked, “Are you ready?” He asked if I was ready. Aliuliza kama nilikuwa tayari.
Swali la taarifa asked + question word + clause askt + neno la swali + kishazi He asked, “Where do you live?” He asked where I lived. Aliuliza nilipoishi.
Amri chanya told + object + to + V1 told + yambwa + to + V1 He said, “Open the door.” He told me to open the door. Aliniambia nifungue mlango.
Amri hasi told + object + not to + V1 told + yambwa + not to + V1 He said, “Do not open the door.” He told me not to open the door. Aliniambia nisifungue mlango.
Ombi asked + object + to + V1 askt + yambwa + to + V1 She said, “Please help me.” She asked me to help her. Aliniomba nimsaidie.
Ombi hasi asked + object + not to + V1 askt + yambwa + not to + V1 She said, “Please don't leave.” She asked me not to leave. Aliniomba nisiende.
Ushauri advised + object + to + V1 advaizd + yambwa + to + V1 He said, “Study harder.” He advised me to study harder. Alinishauri nisome kwa bidii zaidi.
Ushauri hasi advised + object + not to + V1 advaizd + yambwa + not to + V1 He said, “Don't drive fast.” He advised me not to drive fast. Alinishauri nisiendeshe kwa kasi.
Pendekezo suggested + V-ing sajestid + V-ing He said, “Let's go.” He suggested going. Alipendekeza kwenda.
Pendekezo kwa kutumia that suggested that + subject + should + V1 sajestid dhat + kiima + should + V1 He said, “Let's go.” He suggested that we should go. Alipendekeza kwamba tuende.
Ahadi promised + to + V1 promist + to + V1 He said, “I will help you.” He promised to help me. Aliahidi kunisaidia.
Kukataa refused + to + V1 refyuzd + to + V1 He said, “I won't go.” He refused to go. Alikataa kwenda.
Kujitolea offered + to + V1 ofad + to + V1 He said, “I will help you.” He offered to help me. Alijitolea kunisaidia.
Onyo warned + object + to + V1 wornd + yambwa + to + V1 He said, “Be careful.” He warned me to be careful. Alinionya niwe mwangalifu.
Onyo hasi warned + object + not to + V1 wornd + yambwa + not to + V1 He said, “Don't touch it.” He warned me not to touch it. Alinionya nisikiguse.
Kuomba msamaha apologized for + V-ing apoloj a izd for + V-ing He said, “I'm sorry I lied.” He apologized for lying. Aliomba msamaha kwa kusema uongo.
Kukiri admitted + V-ing admitid + V-ing He said, “I broke it.” He admitted breaking it. Alikiri kwamba alikuwa amekivunja.
Kukanusha denied + V-ing dinaid + V-ing He said, “I didn't break it.” He denied breaking it. Alikana kwamba alikuwa amekivunja.
Shutuma accused + object + of + V-ing akyuzd + yambwa + of + V-ing He said, “You stole it.” He accused me of stealing it. Alinishutumu kwa kukiiba.
Lawama blamed + object + for + V-ing bleimd + yambwa + for + V-ing He said, “You caused the problem.” He blamed me for causing the problem. Alinilaumu kwa kusababisha tatizo.
Pongezi congratulated + object + on + V-ing/noun kongratyuleitid + yambwa + on + V-ing/nomino He said, “Congratulations!” He congratulated me on winning. Alinipongeza kwa kushinda.
Mabadiliko ya nyakati katika usemi wa taarifa
Wakati sentensi inabadilishwa kutoka usemi wa moja kwa moja kwenda usemi wa taarifa, kwa kawaida wakati hurudi nyuma (backshift) kutoka wakati wa sasa kwenda wakati uliopita.
Usemi wa moja kwa moja Usemi wa taarifa Mwongozo wa matamshi ya wakati katika usemi wa taarifa
Present Simple Past Simple past simple
Present Continuous Past Continuous past continuous
Present Perfect Past Perfect past perfect
Present Perfect Continuous Past Perfect Continuous past perfect continuous
Past Simple Past Perfect past perfect
Past Continuous Past Perfect Continuous past perfect continuous
Past Perfect Past Perfect past perfect
will + V1 would + V1 wud + V1
will be + V-ing would be + V-ing wud bi + V-ing
will have + V3 would have + V3 wud hav + V3
can + V1 could + V1 kud + V1
may + V1 might + V1 mait + V1
must + V1 had to + V1 had tu + V1
3. Mifano ya Backshift
Usemi wa moja kwa moja Usemi wa taarifa Tafsiri
He said, “I work here.” He said that he worked there. Alisema kwamba alifanya kazi pale.
He said, “I am working.” He said that he was working. Alisema kwamba alikuwa akifanya kazi.
He said, “I have finished.” He said that he had finished. Alisema kwamba alikuwa amemaliza.
He said, “I finished.” He said that he had finished. Alisema kwamba alikuwa amemaliza.
He said, “I was sleeping.” He said that he had been sleeping. Alisema kwamba alikuwa amelala.
He said, “I will come.” He said that he would come. Alisema kwamba angekuja.
He said, “I can swim.” He said that he could swim. Alisema kwamba angeweza kuogelea.
He said, “I may come.” He said that he might come. Alisema kwamba huenda angekuja.
4. Mabadiliko ya Viwakilishi
Usemi wa moja kwa moja Usemi wa taarifa
I he / she
me him / her
my his / her
mine his / hers
we they
us them
our their
ours theirs
you I / we / he / she / they — hutegemea muktadha
your my / our / his / her / their — hutegemea muktadha
Mfano:
Direct: She said, “I love my house.”
Reported: She said that she loved her house.
Matamshi: Shi sed dhat shi lavd her haus.
Tafsiri: Alisema kwamba aliipenda nyumba yake.
5. Mabadiliko ya Maneno ya Wakati na Mahali
Usemi wa moja kwa moja Usemi wa taarifa
now then
today that day
tonight that night
yesterday the day before / the previous day
tomorrow the next day / the following day
last week the previous week
next week the following week
ago before
here there
this that
these those
17- Infinitives na Nomino za Vitenzi (INFINITIVES AND VERBAL NOUNS)
Aina Kifungu cha Kiingereza Matamshi ya Kiingereza Muundo Matamshi ya muundo Maana/Matumizi
Infinitive yenye to to-infinitive tu-infinitiv to + V1 to + V1 kufanya jambo
Infinitive bila to bare infinitive ber infinitiv V1 V1 kitenzi cha msingi bila to
Umbo la -ing linalotumika kama nomino gerund jerand V-ing V-ing kitendo kinachotumika kama nomino
Infinitive timilifu perfect infinitive perfekt infinitiv to have + V3 to hav + V3 kufanya jambo ambalo tayari limekamilika
Infinitive endelevu continuous infinitive kontinyuas infinitiv to be + V-ing to bi + V-ing kuwa katika hali ya kufanya jambo
Infinitive timilifu endelevu perfect continuous infinitive perfekt kontinyuas infinitiv to have been + V-ing to hav bin + V-ing kuwa umekuwa ukifanya jambo
Infinitive ya kauli tendwa passive infinitive pasiv infinitiv to be + V3 to bi + V3 kufanyiwa jambo
Infinitive timilifu ya kauli tendwa perfect passive infinitive perfekt pasiv infinitiv to have been + V3 to hav bin + V3 kuwa tayari umefanyiwa jambo
# Aina Muundo Mwongozo wa matamshi Mfano Matamshi ya mfano Tafsiri
1 Adjective + V-ing Subject + be + adjective + V-ing + object kiima + bi + kivumishi + V-ing + yambwa I am happy seeing you. ai am hapi siing yu Ninafurahi kukuona.
2 Adjective + to-infinitive Subject + be + adjective + to + V1 + object kiima + bi + kivumishi + tu + V1 + yambwa I am happy to see you. ai am hapi tu si yu Ninafurahi kukuona.
3 Verb + to-infinitive Subject + plan + to + V1 kiima + plan + tu + V1 I plan to eat. ai plan tu it Ninapanga kula.
4 Verb + V-ing Subject + plan + V-ing kiima + plan + V-ing I plan eating. ai plan iiting Ninapanga kula, lakini muundo huu si wa kawaida katika maana hii.
5 Perception verb + object + V1 Subject + see + object + V1 kiima + si + yambwa + V1 I see him run. ai si him ran Ninamwona akikimbia.
6 Perception verb + object + V-ing Subject + see + object + V-ing kiima + si + yambwa + V-ing I see him running. ai si him raning Ninamwona akifanya kitendo cha kukimbia.
7 Purpose + to-infinitive Subject + verb + to + V1 kiima + kitenzi + tu + V1 I eat to play. ai it tu plei Ninakula ili nicheze.
8 Purpose + in order to Subject + verb + in order to + V1 kiima + kitenzi + in order to + V1 I eat in order to play. ai it in order tu plei Ninakula ili niweze kucheza.
18- Hali ya Subjunctive (SUBJUNCTIVE)
Aina Muundo Mwongozo wa matamshi Mfano Matamshi ya mfano Tafsiri
1 Present Subjunctive Subject + that + base verb V1 kiima + dhat + kitenzi cha msingi V1 I suggest that he go. ai sajest dhat hi go Ninapendekeza aende.
2 Negative Present Subjunctive Subject + that + not + base verb V1 kiima + dhat + not + kitenzi cha msingi V1 I suggest that he not go. ai sajest dhat hi not go Ninapendekeza asiende.
3 Be Subjunctive Subject + that + be + adjective/noun kiima + dhat + bi + kivumishi/nomino It is important that he be ready. it iz important dhat hi bi redi Ni muhimu awe tayari.
4 After demand/recommendation Subject + that + subject + V1 kiima + dhat + kiima + V1 They demanded that she leave. dhei dimandid dhat shi liv Walidai kwamba aondoke.
5 After insist Subject + that + subject + V1 kiima + dhat + kiima + V1 I insist that he stay. ai insist dhat hi stei Nasisitiza kwamba abaki.
6 After require Subject + that + subject + V1 kiima + dhat + kiima + V1 The law requires that everyone be present. dhe lo rikwaierz dhat evriwan bi prezent Sheria inataka kila mtu awepo.
7 Were Subjunctive If + subject + were +... if + kiima + were +... If I were you, I would wait. if ai wer yu, ai wud weit Kama ningekuwa wewe, ningesubiri.
8 Wish + were Subject + wish + subject + were +... kiima + wish + kiima + were +... I wish I were taller. ai wish ai wer tola Ninatamani ningekuwa mrefu zaidi.
9 Formal hypothetical inversion Were + subject +... were + kiima +... Were I you, I would wait. wer ai yu, ai wud weit Kama ningekuwa wewe, ningesubiri.
10 Fixed/formal expression God/Heaven + V1 God/Heaven + V1 God save the King. god seiv dhe king Mungu amlinde mfalme.
19- Maswali ya Mwisho (TAG QUESTIONS)
Aina Muundo Mwongozo wa matamshi ya Kiingereza Mfano kamili Matamshi ya mfano Tafsiri
Tag Question — Chanya Sentensi chanya + kisaidizi hasi + kiima? sentensi chanya + auxiliary hasi + kiima? You are ready, aren't you? yu ar redi, arnt yu? Uko tayari, sivyo?
Tag Question — Hasi Sentensi hasi + kisaidizi chanya + kiima? sentensi hasi + auxiliary chanya + kiima? You aren't ready, are you? yu arnt redi, ar yu? Huko tayari, sivyo?
Present Simple Sentensi + don't/doesn't + kiima? sentensi + dont/duzant + kiima? She works here, doesn't she? shi works hir, duzant shi? Anafanya kazi hapa, sivyo?
Past Simple Sentensi + didn't/did + kiima? sentensi + didnt/did + kiima? You saw him, didn't you? yu so him, didnt yu? Ulimwona, sivyo?
Be Sentensi + isn't/aren't/wasn't/weren't + kiima? sentensi + iznt/arnt/woznt/wernt + kiima? He is here, isn't he? hi iz hir, iznt hi? Yuko hapa, sivyo?
Present Continuous Sentensi + isn't/aren't + kiima? sentensi + iznt/arnt + kiima? She is working, isn't she? shi iz working, iznt shi? Anafanya kazi, sivyo?
Present Perfect Sentensi + hasn't/haven't + kiima? sentensi + haznt/havnt + kiima? They have finished, haven't they? dhei hav finishd, havnt dhei? Wamemaliza, sivyo?
Past Perfect Sentensi + hadn't + kiima? sentensi + hadnt + kiima? He had left, hadn't he? hi had left, hadnt hi? Alikuwa ameondoka, sivyo?
Future — will Sentensi + won't + kiima? sentensi + wont + kiima? You will come, won't you? yu wil kam, wont yu? Utakuja, sivyo?
Modal Sentensi + modal negative + kiima? sentensi + modal hasi + kiima? He can swim, can't he? hi kan swim, kant hi? Anaweza kuogelea, sivyo?
Let's Let's + V1, shall we? let's + V1, shal wi? Let's go, shall we? let's go, shal wi? Twendeni, sawa?
Imperative V1 + will you? V1 + wil yu? Open the door, will you? oupan dhe dor, wil yu? Fungua mlango, tafadhali.
Negative Question — Present Simple Don't/Doesn't + subject + V1? dont/duzant + kiima + V1? Don't you like coffee? dont yu laik kofi? Hupendi kahawa?
Negative Question — Past Simple Didn't + subject + V1? didnt + kiima + V1? Didn't you see him? didnt yu si him? Hukumwona?
Negative Question — Be Isn't/Aren't/Wasn't/Weren't + subject...? iznt/arnt/woznt/wernt + kiima...? Isn't he ready? iznt hi redi? Je, hayuko tayari?
Negative Question — Continuous Isn't/Aren't + subject + V-ing? iznt/arnt + kiima + V-ing? Isn't she working? iznt shi working? Je, hafanyi kazi?
Negative Question — Perfect Haven't/Hasn't + subject + V3? havnt/haznt + kiima + V3? Haven't you finished? havnt yu finishd? Hujamaliza?
Negative Question — Future Won't + subject + V1? wont + kiima + V1? Won't you come with us? wont yu kam with as? Hutakuja pamoja nasi?
Negative Question — Modal Modal negative + subject + V1? modal hasi + kiima + V1? Can't you help me? kant yu help mi? Huwezi kunisaidia?
Full Negative Question Auxiliary + subject + not + V1...? kitenzi kisaidizi + kiima + not + V1...? Do you not know? du yu not no? Je, hujui?
I am — Tag I am +..., aren't I? ai am +..., arnt ai? I am right, aren't I? ai am rait, arnt ai? Niko sahihi, sivyo?
Kanuni za Msingi
Kanuni Mfano
Sentensi chanya → Tag hasi You like it, don't you?
Sentensi hasi → Tag chanya You don't like it, do you?
Negative Question = swali hasi Don't you like it?
Tag Question = sentensi + swali fupi mwishoni You like it, don't you?
Kama sentensi ina kitenzi kisaidizi, kitumie kwenye tag She is working, isn't she?
Kama hakuna kitenzi kisaidizi katika Present/Past Simple, tumia do/does/did He works, doesn't he?
Katika swali hasi, kitenzi kikuu hubaki katika umbo la V1 baada ya do/does/did Didn't you go? — Sahihi. ❌ Didn't you went?
Jibu la Yes/No lifuate maana halisi ya jibu Don't you like coffee? → Yes, I do. / No, I don't.
20- Maneno Modali (MODAL WORDS)
Modal Matamshi ya Kiingereza Maana kwa Kiswahili Mfano Matamshi ya mfano Tafsiri
can can kuweza / anaweza I can swim. Ai ken swim. Ninaweza kuogelea.
could kud aliweza / angeweza I could swim when I was five. Ai kud swim wen ai woz faiv. Niliweza kuogelea nilipokuwa na umri wa miaka mitano.
may mei huenda / anaweza It may rain. It mei rein. Huenda mvua ikanyesha.
might mait huenda / labda It might rain. It mait rein. Labda mvua itanyesha.
must mast lazima / ni lazima You must leave. Yu mast liiv. Lazima uondoke.
shall shal je, tutafanya...? / tutafanya Shall we go? Shal wi gou? Je, twende?
should shud unapaswa / inafaa You should rest. Yu shud rest. Unapaswa kupumzika.
will wil atafanya / atafanya I will help you. Ai wil help yu. Nitakusaidia.
would wud angefanya / angeweza / hali ya masharti I would help you. Ai wud help yu. Ningekusaidia.
ought to ot tu unapaswa / inafaa You ought to study. Yu ot tu stadi. Unapaswa kusoma.
Sheria
Modal ya msingi kwa kawaida hufuatiwa na kitenzi katika umbo la kwanza (V1):
modal + V1
Mfano:
She can speak English.
Shi ken spiik Inglish.
Anaweza kuzungumza Kiingereza.
Si sahihi:
❌ She can speaks.
2. Maana na kazi za modal
Kazi Maneno au miundo ya modal Maana
Ability — Uwezo can, could, be able to uwezo / kuweza
Possibility — Uwezekano can, could, may, might, might possibly inawezekana / huenda
Permission — Ruhusa can, could, may, might ruhusa / kuruhusiwa
Request — Ombi can, could, will, would, may kuomba / je, unaweza...?
Advice — Ushauri should, ought to, had better unapaswa / ingekuwa bora
Obligation — Wajibu must, have to, have got to, need to lazima / kuwajibika
Necessity — Ulazima must, have to, need to ni lazima / hitaji
Prohibition — Katazo must not, cannot/can't, may not imekatazwa / hairuhusiwi
Expectation — Matarajio should, ought to, be supposed to inatarajiwa / inapaswa
Prediction — Utabiri will, shall, should, ought to utabiri / kinachotarajiwa kutokea
Willingness — Utayari will, would utayari / kuwa tayari
Refusal — Kukataa will not, won't, would not, wouldn't kukataa / hatakubali
Habit — Mazoea would, will kitendo cha mazoea
Hypothetical — Hali ya kudhaniwa would, could, might ingekuwa / ingewezekana
Deduction — Hitimisho must, can't, couldn't, may, might hitimisho / huenda / haiwezekani
Regret — Majuto should have, ought to have, could have, would have ungepaswa / ungeweza
Past possibility may have, might have, could have huenda kilitokea zamani
Past deduction must have, can't have, couldn't have lazima kilitokea / haiwezekani kilitokea
3. Semi-Modals — Miundo inayofanana na modal
Hizi si modal za msingi, lakini zina kazi zinazofanana na modal.
Modal expression Matamshi Maana Mfano Matamshi ya mfano Tafsiri
have to hav tu lazima I have to go. Ai hav tu gou. Lazima niende.
has to haz tu lazima She has to work. Shi haz tu werk. Lazima afanye kazi.
had to had tu ilikuwa lazima I had to leave. Ai had tu liiv. Ilinibidi kuondoka.
have got to hav gat tu lazima I have got to go. Ai hav gat tu gou. Lazima niende.
has got to haz gat tu lazima He has got to leave. Hii haz gat tu liiv. Lazima aondoke.
had better had beta ingekuwa bora You had better go. Yu had beta gou. Ingekuwa bora uende.
be able to bii eibl tu kuwa na uwezo wa She is able to swim. Shi iz eibl tu swim. Anaweza kuogelea.
be unable to bii an-eibl tu kutokuwa na uwezo wa He is unable to walk. Hii iz an-eibl tu wok. Hana uwezo wa kutembea.
be allowed to bii alaud tu kuruhusiwa We are allowed to leave. Wii ar alaud tu liiv. Tumeruhusiwa kuondoka.
be permitted to bii pemitid tu kuruhusiwa You are permitted to enter. Yu ar pemitid tu enta. Umeruhusiwa kuingia.
be supposed to bii sapouzd tu inatarajiwa / inapaswa You are supposed to wait. Yu ar sapouzd tu weit. Unapaswa kusubiri.
be required to bii rikwaiad tu kuhitajika You are required to sign. Yu ar rikwaiad tu sain. Unatakiwa kutia saini.
be expected to bii ikspektid tu kutarajiwa They are expected to arrive. Dhei ar ikspektid tu araiv. Inatarajiwa wafike.
be willing to bii wiling tu kuwa tayari I am willing to help. Ai am wiling tu help. Niko tayari kusaidia.
be unwilling to bii an-wiling tu kutokuwa tayari He is unwilling to cooperate. Hii iz an-wiling tu kou-opereit. Hataki kushirikiana.
be likely to bii laikli tu kuna uwezekano wa She is likely to win. Shi iz laikli tu win. Ana uwezekano wa kushinda.
be unlikely to bii an-laikli tu kuna uwezekano mdogo wa He is unlikely to come. Hii iz an-laikli tu kam. Huenda asije.
4. Need — Kitenzi kinachofanana na modal
Need kinaweza kutumika kwa njia mbili tofauti.
Modal need
Need I go?
Niid ai gou?
Je, ni lazima niende?
You needn't worry.
Yu niidnt wari.
Huna haja ya kuwa na wasiwasi.
Main verb need
I need to go.
Ai niid tu gou.
Ninahitaji kwenda.
Umbo Matamshi Maana
need niid kuhitaji / kuwa na haja
needn't niidnt kutohitaji / kutokuwa na haja
need to niid tu kuhitaji kufanya
don't need to dount niid tu huhitaji kufanya
didn't need to didnt niid tu hukuhitaji kufanya
5. Dare — Kitenzi kinachofanana na modal
Dare humaanisha kuthubutu na kinaweza kutumika kama kitenzi cha kawaida au kama modal.
Dare I ask?
Dea ai ask?
Je, nithubutu kuuliza?
How dare you!
Hau dea yu!
Unawezaje kuthubutu!
Umbo Matamshi Maana
dare dea kuthubutu
daren't deant kutothubutu
dare not dea not kutothubutu
don't dare dount dea usithubutu
6. Used to — Mazoea ya zamani
Used to si modal ya msingi, lakini ni muundo unaofanana na modal.
I used to live there.
Ai yuust tu liv dhea.
Zamani nilikuwa nikiishi huko.
Maana:
used to + V1
= huonyesha tabia au hali iliyokuwepo zamani lakini si lazima iwepo sasa.
7. Be going to
Muundo huu hutumika kuzungumzia mipango ya wakati ujao au jambo linalotarajiwa kutokea kutokana na dalili zilizopo.
I am going to study.
Ai am gouing tu stadi.
Ninapanga kusoma.
It is going to rain.
It iz gouing tu rein.
Huenda mvua ikanyesha hivi karibuni.
8. Modal expressions — Maneno yanayoonyesha uwezekano
Haya si modal verbs, lakini ni maneno yanayoonyesha uwezekano au kiwango cha uhakika.
Usemi Matamshi Maana
perhaps pehaps labda
maybe meibi labda
possibly posibli huenda / inawezekana
probably probabli huenda / kwa uwezekano mkubwa
likely laikli inawezekana
unlikely an-laikli haiwezekani sana
certainly setnli bila shaka
definitely definitli kwa hakika
surely shurli bila shaka / kwa hakika
apparently aparentli inaonekana / kwa jinsi inavyoonekana
presumably prizuumabli kwa kudhaniwa / inawezekana
conceivably kansiivabli inawezekana kinadharia
arguably agyuabli inaweza kusemwa kwamba
necessarily neseserili lazima / kwa lazima
not necessarily not neseserili si lazima
Mfano:
She will probably come.
Shi wil probabli kam.
Huenda akaja.
9. Expressions of necessity — Miundo ya ulazima
Usemi Matamshi Maana
must mast lazima
have to hav tu lazima
have got to hav gat tu lazima
need to niid tu kuhitaji / kulazimika
be required to bii rikwaiad tu kuhitajika
be obliged to bii oblaijd tu kuwajibika
be compelled to bii kompeld tu kulazimishwa
be forced to bii fost tu kulazimishwa
be necessary to bii neseseri tu kuwa lazima
be essential to bii isenshal tu kuwa muhimu sana / kuwa lazima
10. Expressions of advice — Miundo ya ushauri
Usemi Matamshi Maana
should shud unapaswa
ought to ot tu unapaswa
had better had beta ingekuwa bora
might want to mait wont tu huenda ukataka / ingekuwa vyema
could kud ungeweza / huenda ikafaa
be advised to bii advaizd tu kupewa ushauri wa
it would be wise to it wud bii waiz tu ingekuwa busara kufanya
it would be better to it wud bii beta tu ingekuwa bora kufanya
Mfano:
You might want to check again.
Yu mait wont tu chek agen.
Huenda ikawa vyema ukakagua tena.
11. Expressions of permission — Miundo ya ruhusa
Usemi Matamshi Maana
can ken kuweza / kuruhusiwa
could kud je, ningeweza...? / je, unaweza...?
may mei kuruhusiwa / kuweza
might mait je, naweza...? (kwa heshima sana)
be allowed to bii alaud tu kuruhusiwa
be permitted to bii pemitid tu kuruhusiwa
be authorized to bii othoraizd tu kupewa mamlaka ya
be entitled to bii intaitld tu kuwa na haki ya
12. Expressions of ability — Miundo ya uwezo
Usemi Matamshi Maana
can ken kuweza
could kud kuweza zamani / angeweza
be able to bii eibl tu kuwa na uwezo wa
be capable of bii keipabl ov kuwa na uwezo wa
manage to manij tu kufanikiwa kufanya
succeed in saksiid in kufanikiwa katika
Mfano:
She was able to solve the problem.
Shi woz eibl tu solv dha problem.
Aliweza kutatua tatizo.
13. Expressions of expectation — Miundo ya matarajio
Usemi Matamshi Maana
should shud inatarajiwa / inapaswa
ought to ot tu inapaswa
be supposed to bii sapouzd tu inatarajiwa kufanya
be expected to bii ikspektid tu kutarajiwa kufanya
be due to bii dyuu tu kupangwa / kutarajiwa
be scheduled to bii skedjuuld tu kuwa na ratiba ya
Mfano:
The train is due to arrive at six.
Dha trein iz dyuu tu araiv at siks.
Treni inatarajiwa kufika saa sita.
14. Expressions of willingness — Miundo ya utayari
Usemi Matamshi Maana
will wil kuwa tayari / kufanya
would wud ningekuwa tayari / je, ungeweza...?
be willing to bii wiling tu kuwa tayari kufanya
be happy to bii hapi tu kufurahi kufanya / kuwa tayari
be prepared to bii priperd tu kuwa tayari kufanya
be ready to bii redi tu kuwa tayari kufanya
15. Expressions of refusal — Miundo ya kukataa
Usemi Matamshi Maana
will not / won't wil not / wont hatakubali / hataki kufanya
would not / wouldn't wud not / wudnt hangeridhia / angekataa
refuse to rifyuuz tu kukataa kufanya
decline to diklain tu kukataa / kutokubali
be unwilling to bii an-wiling tu kutokuwa tayari kufanya
16. Miundo ya modal ya wakati uliopita
Miundo hii hutumia modal kueleza uwezekano, majuto, au hitimisho kuhusu wakati uliopita.
Muundo Matamshi Maana
could have + V3 kud hav + vii thrii angeweza kufanya
may have + V3 mei hav + vii thrii huenda alifanya
might have + V3 mait hav + vii thrii labda alifanya
must have + V3 mast hav + vii thrii lazima awe alifanya
can't have + V3 kaant hav + vii thrii haiwezekani kwamba alifanya
couldn't have + V3 kudnt hav + vii thrii haiwezekani kwamba aliweza kufanya
should have + V3 shud hav + vii thrii alipaswa kufanya
ought to have + V3 ot tu hav + vii thrii alipaswa kufanya
would have + V3 wud hav + vii thrii angekuwa amefanya
needn't have + V3 niidnt hav + vii thrii hakuwa na haja ya kufanya, lakini alifanya
Mfano:
You should have called me.
Yu shud hav kold mii.
Ulipaswa kunipigia simu.
17. Modal + Progressive
Modal inaweza kufuatiwa na be + kitenzi chenye -ing:
modal + be + kitenzi + ing
Muundo Mfano Matamshi Maana
can be + kitenzi + ing He can be working. Hii ken bii werking. Anaweza kuwa anafanya kazi.
could be + kitenzi + ing He could be working. Hii kud bii werking. Labda anafanya kazi.
may be + kitenzi + ing He may be working. Hii mei bii werking. Huenda anafanya kazi.
might be + kitenzi + ing He might be working. Hii mait bii werking. Labda anafanya kazi.
must be + kitenzi + ing He must be working. Hii mast bii werking. Lazima awe anafanya kazi.
should be + kitenzi + ing He should be working. Hii shud bii werking. Anapaswa kuwa anafanya kazi.
will be + kitenzi + ing He will be working. Hii wil bii werking. Atakuwa anafanya kazi.
would be + kitenzi + ing He would be working. Hii wud bii werking. Angekuwa anafanya kazi.
18. Modal + Perfect Progressive
modal + have been + kitenzi + ing
Mfano:
She may have been working.
Shi mei hav bin werking.
Huenda alikuwa akifanya kazi.
Muundo Maana
could have been + kitenzi + ing huenda alikuwa akifanya
may have been + kitenzi + ing huenda alikuwa akifanya
might have been + kitenzi + ing labda alikuwa akifanya
must have been + kitenzi + ing lazima alikuwa akifanya
should have been + kitenzi + ing alipaswa kuwa akifanya
would have been + kitenzi + ing angekuwa amekuwa akifanya
19. Modal + Passive
modal + be + V3
Mfano:
The work must be finished.
Dha werk mast bii finishd.
Kazi lazima ikamilishwe.
Muundo Mfano
can be + V3 It can be done.
could be + V3 It could be done.
may be + V3 It may be done.
might be + V3 It might be done.
must be + V3 It must be done.
should be + V3 It should be done.
will be + V3 It will be done.
would be + V3 It would be done.
20. Modal + Perfect Passive
modal + have been + V3
Mfano:
It should have been done.
It shud hav bin dan.
Ilipaswa kuwa imefanywa.
Muundo Maana
could have been + V3 ingeweza kuwa imefanywa
may have been + V3 huenda ilikuwa imefanywa
might have been + V3 labda ilikuwa imefanywa
must have been + V3 lazima ilikuwa imefanywa
should have been + V3 ilipaswa kuwa imefanywa
would have been + V3 ingekuwa imefanywa
21- THERE IS / HAVE / BE
Aina Muundo Matamshi ya muundo Mfano kamili Matamshi ya mfano Tafsiri
Umoja — kauli chanya There is + nomino ya umoja Dhea iz + noun There is a book on the table. Dhea iz a buk on dha teibl. Kuna kitabu juu ya meza.
Wingi — kauli chanya There are + nomino ya wingi Dhea ar + noun There are two books on the table. Dhea ar tu buks on dha teibl. Kuna vitabu viwili juu ya meza.
Nomino isiyohesabika There is + nomino isiyohesabika Dhea iz + uncountable noun There is some water in the bottle. Dhea iz sam wota in dha botl. Kuna maji kwenye chupa.
Umoja — kanusho There isn't + nomino ya umoja Dhea iznt + noun There isn't a book here. Dhea iznt a buk hiya. Hakuna kitabu hapa.
Wingi — kanusho There aren't + nomino ya wingi Dhea arnt + noun There aren't any books here. Dhea arnt eni buks hiya. Hakuna vitabu hapa.
Swali — umoja Is there + nomino ya umoja...? Iz dhea + noun? Is there a problem? Iz dhea a problem? Je, kuna tatizo?
Swali — wingi Are there + nomino ya wingi...? Ar dhea + noun? Are there any problems? Ar dhea eni problems? Je, kuna matatizo yoyote?
Swali hasi — umoja Isn't there + nomino ya umoja...? Iznt dhea + noun? Isn't there a problem? Iznt dhea a problem? Je, hakuna tatizo?
Swali hasi — wingi Aren't there + nomino ya wingi...? Arnt dhea + noun? Aren't there any problems? Arnt dhea eni problems? Je, hakuna matatizo yoyote?
Wakati uliopita — umoja There was + nomino ya umoja Dhea woz + noun There was a problem. Dhea woz a problem. Kulikuwa na tatizo.
Wakati uliopita — wingi There were + nomino ya wingi Dhea wer + noun There were many people. Dhea wer meni piipl. Kulikuwa na watu wengi.
Wakati uliopita — umoja wa kanusho There wasn't + nomino ya umoja Dhea woznt + noun There wasn't a problem. Dhea woznt a problem. Hakukuwa na tatizo.
Wakati uliopita — wingi wa kanusho There weren't + nomino ya wingi Dhea wernt + noun There weren't many people. Dhea wernt meni piipl. Hakukuwa na watu wengi.
Swali la wakati uliopita Was there + nomino ya umoja...? Woz dhea + noun? Was there a problem? Woz dhea a problem? Je, kulikuwa na tatizo?
Swali la wakati uliopita — wingi Were there + nomino ya wingi...? Wer dhea + noun? Were there many people? Wer dhea meni piipl? Je, kulikuwa na watu wengi?
Wakati ujao There will be + nomino Dhea wil bii + noun There will be a meeting tomorrow. Dhea wil bii a miiting tumoro. Kutakuwa na mkutano kesho.
Wakati ujao — kanusho There won't be + nomino Dhea wont bii + noun There won't be a meeting tomorrow. Dhea wont bii a miiting tumoro. Hakutakuwa na mkutano kesho.
Swali la wakati ujao Will there be + nomino...? Wil dhea bii + noun? Will there be a meeting tomorrow? Wil dhea bii a miiting tumoro? Je, kutakuwa na mkutano kesho?
Present Perfect There has/have been + nomino Dhea haz/hav bin + noun There has been a mistake. Dhea haz bin a misteik. Kumekuwa na kosa.
Past Perfect There had been + nomino Dhea had bin + noun There had been a problem. Dhea had bin a problem. Kulikuwa na tatizo.
Modal There can/may/might/must/should be + nomino Dhea ken/mei/mait/mast/shud bii + noun There may be a problem. Dhea mei bii a problem. Huenda kukawa na tatizo.
1. Have = Kuwa na / Kumiliki
Aina Muundo Matamshi ya muundo Mfano kamili Matamshi ya mfano Tafsiri
Pamoja na I / you / we / they Mhusika + have + nomino Dha subject + hav + dha noun I have a car. Ai hav a kaar. Nina gari.
Pamoja na he / she / it Mhusika + has + nomino Dha subject + haz + dha noun She has a car. Shi haz a kaar. Ana gari.
Have hutumika pamoja na: I, you, we, they.
Has hutumika pamoja na: he, she, it.
2. Umbo la kanusho la have
Aina Muundo Matamshi ya muundo Mfano kamili Matamshi ya mfano Tafsiri
Kanusho I/you/we/they Mhusika + do not + have + nomino Dha subject + du not + hav + dha noun I do not have a car. Ai du not hav a kaar. Sina gari.
Kanusho he/she/it Mhusika + does not + have + nomino Dha subject + daz not + hav + dha noun She does not have a car. Shi daz not hav a kaar. Hana gari.
Kumbuka: baada ya does, tumia have badala ya has.
She doesn't have a car. ✅
She doesn't has a car. ❌
3. Maswali kwa kutumia have
Aina Muundo Matamshi ya muundo Mfano kamili Matamshi ya mfano Tafsiri
Swali I/you/we/they Do + mhusika + have + nomino? Du + dha subject + hav + dha noun? Do you have a car? Du yu hav a kaar? Je, una gari?
Swali he/she/it Does + mhusika + have + nomino? Daz + dha subject + hav + dha noun? Does she have a car? Daz shi hav a kaar? Je, ana gari?
4. Have kama kitenzi kisaidizi katika nyakati kamilifu
Have haimaanishi tu “kuwa na”; pia hutumika kuunda nyakati kamilifu.
Wakati Muundo Matamshi ya muundo Mfano Tafsiri
Present Perfect Mhusika + have/has + V3 Dha subject + hav/haz + vii thrii I have finished. Nimemaliza.
Present Perfect Continuous Mhusika + have/has + been + kitenzi + ing Dha subject + hav/haz + bin + verb + ing I have been working. Nimekuwa nikifanya kazi.
Past Perfect Mhusika + had + V3 Dha subject + had + vii thrii I had finished. Nilikuwa nimemaliza.
Past Perfect Continuous Mhusika + had + been + kitenzi + ing Dha subject + had + bin + verb + ing I had been working. Nilikuwa nimekuwa nikifanya kazi.
Tofauti kati ya mifano
I have a car.
→ have = kuwa na / kumiliki
I have finished.
→ have = kitenzi kisaidizi kinachounda Present Perfect.
5. Have to = Lazima / Kuwajibika
Have to hutumika kueleza ulazima au wajibu.
Aina Muundo Matamshi ya muundo Mfano kamili Tafsiri
I/you/we/they Mhusika + have to + V1 Dha subject + hav tu + vii wan I have to work. Ai hav tu werk. Lazima nifanye kazi.
he/she/it Mhusika + has to + V1 Dha subject + haz tu + vii wan She has to work. Shi haz tu werk. Lazima afanye kazi.
Wakati uliopita Mhusika + had to + V1 Dha subject + had tu + vii wan I had to work. Ai had tu werk. Ilinibidi kufanya kazi.
Wakati ujao Mhusika + will have to + V1 Dha subject + wil hav tu + vii wan I will have to work. Ai wil hav tu werk. Itanibidi kufanya kazi.
6. Have got = Kuwa na / Kumiliki
Katika Kiingereza cha mazungumzo, hasa Kiingereza cha Uingereza, hutumika:
have got / has got
Muundo Mfano Tafsiri
Mhusika + have got + nomino I have got a car. Nina gari.
Mhusika + has got + nomino She has got a car. Ana gari.
Umbo la kanusho:
I haven't got a car.
= Sina gari.
Swali:
Have you got a car?
= Je, una gari?
Imperatives — Miundo ya amri
Aina Muundo Matamshi ya muundo Mfano Matamshi ya mfano Maana
Amri chanya Kitenzi Vii wan Come here. Kam hiya. Kuja hapa.
Amri yenye yambwa Kitenzi + yambwa Vii wan + object Read the book. Riid dha buk. Soma kitabu.
Amri hasi Don't + kitenzi Dount + vii wan Don't run. Dount ran. Usikimbie.
Amri hasi rasmi Do not + kitenzi Du not + vii wan Do not enter. Du not enta. Usiingie.
Amri yenye Be Be + kivumishi Bii + adjective Be careful. Bii keafol. Kuwa mwangalifu.
Amri hasi yenye Be Don't be + kivumishi Dount bii + adjective Don't be late. Dount bii leit. Usichelewe.
Kwa kutumia Let me Let + me + kitenzi Let + mii + vii wan Let me help you. Let mii help yu. Niruhusu nikusaidie.
Kwa kutumia Let him/her/them Let + yambwa + kitenzi Let + object + vii wan Let him go. Let him gou. Mruhusu aende.
Let's Let's + kitenzi Lets + vii wan Let's go. Lets gou. Twendeni.
Let's hasi Let's not + kitenzi Lets not + vii wan Let's not wait. Lets not weit. Tusisubiri.
Amri ya heshima Please + kitenzi Pliiz + vii wan Please sit down. Pliiz sit daun. Tafadhali kaa chini.
Amri ya kusisitiza Do + kitenzi Du + vii wan Do sit down. Du sit daun. Tafadhali kaa chini, bila kusita.
Onyo kali Never + kitenzi Neva + vii wan Never give up. Neva giv ap. Usikate tamaa kamwe.
Tabia / Ushauri Always + kitenzi Olweiz + vii wan Always be careful. Olweiz bii keafol. Kuwa mwangalifu kila wakati.
Amri ya hali ya kutendwa Be + V3 Bii + vii thrii Be prepared. Bii priperd. Kuwa tayari.
Amri + matokeo Kitenzi + and + kishazi Vii wan + and + clause Study hard, and you will pass. Stadi haad, and yu wil paas. Soma kwa bidii, nawe utafaulu.
Amri + onyo Kitenzi + or + kishazi Vii wan + or + clause Hurry up, or you'll be late. Hari ap, or yul bii leit. Haraka, la sivyo utachelewa.
Amri + swali la nyongeza Kitenzi, will you? Vii wan, wil yu? Wait here, will you? Weit hiya, wil yu? Subiri hapa, tafadhali.
Let's + swali la nyongeza Let's + kitenzi, shall we? Lets + vii wan, shal wii? Let's go, shall we? Lets gou, shal wii? Twendeni, sivyo?
22- Viambishi awali (PREFIXES) na viambishi tamati (SUFFIXES)
Kiambishi awali Matamshi kwa Kilatini Maana kwa Kiswahili Mfano Maana
a- a / e Si / isiyo- atypical Isiyo ya kawaida
ab- ab Kuondoka mbali abduct Kutekwa nyara
ad- ad Kuelekea / karibu na adjoin Kuungana na
ambi- ambi Karibu pande zote mbili ambiguous Yenye maana mbili
ante- anti Kabla antecedent Kitu kilichotangulia
anti- anti Upinzani dhidi ya antiwar Unaopinga vita
arch- ark Mkuu / wa cheo cha juu archbishop Askofu mkuu
auto- oto Mwenyewe automatic Otomatiki
bi- bai Mbili bilingual Mwenye lugha mbili
circum- sarkam Kuzunguka circumference Mzunguko
co- ko Pamoja na cooperate Kushirikiana
contra- kontra Upinzani / kinyume contradict Kupinga
counter- kaunter Kinyume / dhidi ya counterattack Shambulio la kujibu
de- di Kuondoa / kubadilisha deactivate Kuzima
deca- deka Kumi decade Miaka kumi
deci- desi Sehemu ya kumi decimeter Desimita
demi- demi Nusu demigod Mungu wa nusu
dis- dis Si / kinyume / kutenganisha disagree Kutokubaliana
dys- dis Mbaya / yenye tatizo dysfunction Utendaji usio wa kawaida
eco- eko Mazingira ecosystem Mfumo ikolojia
ecto- ekto Nje ectoderm Tabaka la nje la kiinitete
endo- endo Ndani endoskeleton Mifupa ya ndani
epi- epi Juu ya / juu epidermis Tabaka la nje la ngozi
eu- yu Nzuri / nzuri euphemism Usemi wa upole
ex- eks Aliyekuwa / nje ex-president Rais wa zamani
extra- ekstra Nje / zaidi ya kawaida extraordinary Ajabu / wa kipekee
fore- for Kabla / mbele forecast Utabiri
geo- jio Dunia geography Jiografia
hemi- hemi Nusu hemisphere Nusu ya tufe
hetero- hetero Tofauti heterogeneous Yenye vitu vya aina tofauti
homo- homo Sawa / inayofanana homogeneous Yenye vitu vinavyofanana
hyper- haiper Kupita kiasi hyperactive Mwenye shughuli nyingi kupita kiasi
hypo- haipo Chini / pungufu hypothermia Joto la mwili kushuka sana
in- in Si / ndani inactive Isiyofanya kazi
im- im Si / ndani impossible Isiyowezekana
il- il Si illegal Isiyo halali
ir- ir Si irregular Isiyo ya kawaida
infra- infra Chini infrared Mionzi ya infrared
inter- inter Kati ya international Kimataifa
intra- intra Ndani ya intranet Mtandao wa ndani
intro- intro Kuelekea ndani introduce Kutambulisha
iso- aiso Sawa / inayofanana isotope Isotopu
macro- makro Kubwa macroeconomics Uchumi mkuu
mal- mal Mbaya / vibaya malfunction Utendaji mbaya
mega- mega Kubwa sana megastore Duka kubwa sana
meta- meta Baada / zaidi ya meta-data Taarifa kuhusu data
micro- maikro Ndogo sana microscope Hadubini
mid- mid Katikati midnight Usiku wa manane
mini- mini Ndogo minibus Basi dogo
mono- mono Moja monolingual Mwenye lugha moja
multi- multi Nyingi multilingual Mwenye lugha nyingi
neo- neo Mpya neologism Neno jipya
non- non Si / bila nonstandard Isiyo ya kiwango
omni- omni Kila kitu omniscient Mwenye kujua kila kitu
out- aut Nje / zaidi outperform Kufanya vizuri zaidi
over- over Kupita kiasi / juu overcook Kupika kupita kiasi
paleo- paleo Ya kale paleolithic Enzi ya Mawe ya Kale
pan- pan Kila / yote pan-European Inayohusu Ulaya yote
para- para Karibu na / inayofanana na paranormal Isiyo ya kawaida
peri- peri Kuzunguka perimeter Mzunguko wa eneo
poly- poli Nyingi polyglot Mwenye lugha nyingi
post- post Baada postwar Baada ya vita
pre- pri Kabla prehistory Kipindi cha kabla ya historia
pro- pro Kuunga mkono / kwa niaba ya pro-democracy Anayeunga mkono demokrasia
proto- proto Ya kwanza / ya awali prototype Mfano wa awali
pseudo- sudo Bandia / isiyo halisi pseudonym Jina bandia
re- ri Tena rewrite Kuandika upya
retro- retro Kuelekea nyuma retroactive Inayotumika kwa wakati uliopita
semi- semi Nusu / sehemu semicircle Nusu duara
sub- sab Chini / ndogo submarine Manowari
super- super Juu / kupita kiasi superhuman Aliye na uwezo unaozidi wa binadamu
supra- supra Juu ya supranational Zaidi ya kiwango cha taifa
syn- sin Pamoja na synchronize Kusawazisha muda
tele- teli Kwa mbali telephone Simu
trans- trans Kuvuka / kupitia transport Kusafirisha
tri- trai Tatu triangle pembetatu
ultra- altra Zaidi ya / kupita kiasi ultramodern Ya kisasa kupita kiasi
un- an Si / kinyume unhappy Asiye na furaha
under- ander Chini / pungufu underpaid Anayelipwa mshahara mdogo
uni- yuni Moja unilateral Ya upande mmoja
vice- vais Naibu vice-president Naibu rais
with- with Nyuma / kuondoa withdraw Kujiondoa / kutoa
Viambishi tamati (SUFFIXES)
Kiambishi tamati Matamshi kwa Kilatini Kazi Mfano Maana
-er er Mtu anayefanya kitendo teacher Mwalimu
-or or Mtu anayefanya kitendo actor Mwigizaji
-ar ar Mtu anayehusishwa na kitendo beggar Mwombaji
-ist ist Mtaalamu / mtu wa fani fulani artist Msanii
-ian ian Mtu anayehusishwa na eneo au shughuli musician Mwanamuziki
-ant ant Mtu au kitu kinachofanya kitendo assistant Msaidizi
-ent ent Mtu anayefanya kitendo student Mwanafunzi
-ee i Mtu anayepokea kitendo employee Mwajiriwa
-ess es Mwanamke anayefanya kazi fulani actress Mwigizaji wa kike
-ness nes Hali / nomino inayotokana na kivumishi happiness Furaha
-ity iti Hali / nomino inayotokana na kivumishi activity Shughuli
-ty tai Hali / nomino inayotokana na kivumishi safety Usalama
-ship ship Hali / uhusiano friendship Urafiki
-hood hud Hali / kipindi childhood Utoto
-dom dom Hali / eneo kingdom Ufalme
-th th Hali / nomino inayotokana na kivumishi warmth Uchangamfu / joto
-ment ment Matokeo / mchakato development Maendeleo
-tion shən Mchakato / matokeo education Elimu
-sion zhən / shən Mchakato / matokeo decision Uamuzi
-ion ən / shən Mchakato / matokeo action Kitendo
-ation eishən Mchakato organization Shirika / mpangilio
-al al Mchakato / matokeo arrival Kuwasili
-ance ans Hali / mchakato appearance Mwonekano
-ence ans Hali existence Uwepo
-ancy ansi Hali expectancy Tarajio
-ency ensi Hali efficiency Ufanisi
-age ij Matokeo / mchakato marriage Ndoa
-ure ur Matokeo / hali failure Kushindwa
-ing ing Kutengeneza nomino / kuonyesha shughuli swimming Kuogelea
-ism izəm Mfumo wa mawazo / itikadi capitalism Ubepari
-cracy krasi Mfumo wa utawala democracy Demokrasia
-crat krat Mtu wa mfumo fulani wa utawala democrat Mfuasi wa demokrasia
-archy arki Mfumo wa utawala monarchy Ufalme
-arch ark Mtawala / kiongozi monarch Mfalme
-logy lojia Sayansi / somo biology Biolojia
-graphy grafia Uandishi / maelezo geography Jiografia
-graph grafu Chombo cha kurekodi / alama autograph Saini ya mtu
-meter mitar Chombo cha kupima thermometer Kipimajoto
-metry metri Mchakato wa kupima geometry Jiometri
-scope skopu Chombo cha kutazama telescope Darubini
-scopy skopi Uchunguzi kwa chombo microscopy Uchunguzi kwa hadubini
-nomy nomi Mfumo / sheria astronomy Astronomia
-phobia fobia Hofu arachnophobia Hofu ya buibui
-phile fail Mpenda bibliophile Mpenda vitabu
-philia filia Mapenzi / kupenda audiophilia Kupenda sauti
-phone fon Sauti / kifaa cha sauti telephone Simu
-phony foni Sauti / mfumo wa sauti symphony Sinfonia
-path path Mtu mwenye hali fulani / mtaalamu psychopath Mtu mwenye tabia zisizo za kawaida za kisaikolojia
-pathy pathi Hali / ugonjwa neuropathy Uharibifu wa neva
-itis aitis Uvimbe arthritis Uvimbe wa viungo
-osis osisi Hali / ugonjwa diagnosis Utambuzi wa ugonjwa
-emia imia Hali inayohusiana na damu anemia Upungufu wa damu
-oma oma Uvimbe / kansa carcinoma Saratani
-ectomy ektomi Kuondoa kwa upasuaji appendectomy Kuondoa kidole-tumbo kwa upasuaji
-otomy otomi Kukata kwa upasuaji tracheotomy Kufungua njia ya hewa kwa upasuaji
-plasty plasti Kurekebisha kwa upasuaji rhinoplasty Upasuaji wa kurekebisha pua
-let let Kitu kidogo booklet Kijitabu
-ling ling Kitu kidogo / mtoto duckling Kifaranga cha bata
-ette et Kitu kidogo kitchenette Jiko dogo
-kin kin Kitu kidogo manikin Msanamu mdogo wa binadamu
-oid oid Kinachofanana na humanoid Kinachofanana na binadamu
-esque esk Kwa mtindo wa picturesque Chenye mandhari nzuri
-like laik Kinachofanana na childlike Kama mtoto
-ish ish Kama / kiasi cha greenish Kijani-kidogo
-ster ster Mtu anayehusishwa na shughuli youngster Kijana
-eer ir Mtu anayehusishwa na shughuli auctioneer Mpiga mnada
-ard ard Mtu mwenye sifa fulani coward Mwoga
-some səm Kinachosababisha / chenye some troublesome Kinachosababisha matatizo
-worthy worthy Kinachostahili trustworthy Anayeaminika
-proof pruf Kinachokinga dhidi ya waterproof Kisichopitisha maji
-free fri Bila sugar-free Bila sukari
-wide waid Kote / katika eneo lote worldwide Duniani kote
-ward ward Kuelekea upande fulani backward Kuelekea nyuma
-wise waiz Kwa njia / mwelekeo fulani clockwise Kuelekea upande wa saa
-fold fold Kiasi mara kadhaa threefold Mara tatu
23- Vitenzi vya kishazi (PHRASAL VERBS)
Kitenzi cha kishazi = kitenzi kinachounganishwa na neno moja au zaidi, kama vile up, out, off, on, away, back, in na over.
Mifano:
give + up → give up = kukata tamaa / kuacha kufanya jambo
Maelezo: Si kila muundo wa kitenzi + kihusishi/kielezi ni phrasal verb. Baadhi ni vitenzi vya kihusishi na vingine ni vitenzi vya kishazi pamoja na kihusishi.
1. Vitenzi vya kishazi vya kawaida
Phrasal verb Matamshi kwa Kilatini Maana kwa Kiswahili Mfano kamili Matamshi ya mfano
add up ad ap Kujumlisha / kuwa na mantiki The numbers add up. De nambers ad ap.
ask for ask for Kuomba She asked for help. Shi askt for help.
back up bak ap Kuhifadhi nakala / kuunga mkono Please back up your files. Pliz bak ap yor fails.
break down breik daun Kuharibika / kuvunjika My car broke down. Mai kar brouk daun.
break in breik in Kuvamia / kuingia kwa nguvu Someone broke in last night. Samwan brouk in last nait.
break out breik aut Kuanza ghafla / kuzuka A fire broke out. A fair brouk aut.
break up breik ap Kutengana / kuvunjika kwa uhusiano They broke up last year. Dei brouk ap last yir.
bring back bring bak Kurudisha Please bring back my book. Pliz bring bak mai buk.
bring in bring in Kuleta / kuingiza They brought in a new manager. Dei brot in a nyu manijer.
bring up bring ap Kutaja / kulea She brought up an important issue. Shi brot ap an important ishu.
call back kol bak Kupiga simu tena I'll call you back later. Ail kol yu bak leitar.
call off kol of Kughairi / kufuta They called off the meeting. Dei kold of de miting.
carry on kari on Kuendelea Please carry on working. Pliz kari on working.
carry out kari aut Kutekeleza They carried out the plan. Dei karid aut de plan.
catch up kach ap Kufikia / kupata habari zilizokosekana I need to catch up with you. Ai nid tu kach ap with yu.
check in chek in Kujisajili wakati wa kuwasili We checked in at the hotel. Wi chekt in at de hotel.
check out chek aut Kuondoka hotelini / kuchunguza We checked out at noon. Wi chekt aut at nun.
clean up klin ap Kusafisha Clean up your room. Klin ap yor rum.
come back kam bak Kurudi He came back yesterday. Hi keim bak yesterdei.
come in kam in Kuingia Come in, please. Kam in, pliz.
come out kam aut Kutoka / kuchapishwa The new book came out yesterday. De nyu buk keim aut yesterdei.
come over kam over Kutembelea Come over tonight. Kam over tunait.
cut down kat daun Kupunguza I'm trying to cut down on sugar. Aim traiing tu kat daun on shugar.
cut off kat of Kukata / kukatiza They cut off the electricity. Dei kat of di ilektrisiti.
deal with dil with Kushughulikia We need to deal with this problem. Wi nid tu dil with dis problem.
do without du without Kujikimu bila We can do without a car. Wi kan du without a kar.
drop off drap of Kumshusha / kupeleka I'll drop you off at school. Ail drap yu of at skul.
end up end ap Kujikuta katika hali fulani We ended up staying home. Wi ended ap steiing hom.
fall apart fol apart Kuvunjika vipande vipande The old chair fell apart. De old cheir fel apart.
fall behind fol bihaind Kubaki nyuma He fell behind in class. Hi fel bihaind in klas.
figure out figar aut Kuelewa / kupata suluhisho I can't figure it out. Ai kant figar it aut.
fill in fil in Kujaza / kukamilisha Please fill in this form. Pliz fil in dis form.
fill out fil aut Kujaza fomu Fill out the application. Fil aut di aplikeishan.
find out faind aut Kugundua / kujua I found out the truth. Ai faund aut de truth.
get back get bak Kurudi I'll get back home soon. Ail get bak hom sun.
get in get in Kuingia Get in the car. Get in de kar.
get off get of Kushuka kwenye usafiri Get off the bus. Get of de bas.
get on get on Kupanda usafiri Get on the bus. Get on de bas.
get out get aut Kutoka Get out of the room. Get aut of de rum.
get over get over Kushinda / kupona kutokana na She got over her fear. Shi got over her fir.
get up get ap Kuinuka / kuamka I get up at seven. Ai get ap at seven.
give back giv bak Kurudisha Give me back my phone. Giv mi bak mai fon.
give in giv in Kusalimu amri He finally gave in. Hi fainali geiv in.
give up giv ap Kukata tamaa / kuacha Don't give up. Dont giv ap.
go ahead go ahed Kuendelea / kuanza Go ahead and start. Go ahed and start.
go back go bak Kurudi We went back home. Wi went bak hom.
go on go on Kuendelea Please go on. Pliz go on.
go out go aut Kutoka nje We went out last night. Wi went aut last nait.
grow up gro ap Kukua I grew up in Kuwait. Ai gru ap in Kuwait.
hand in hand in Kuwasilisha Hand in your homework. Hand in yor homwerk.
hang on hang on Kusubiri / kushikilia Hang on a minute. Hang on a minit.
hang out hang aut Kutumia muda pamoja We hang out together. Wi hang aut tugeder.
hold on hold on Kusubiri / kushikilia Hold on, please. Hold on, pliz.
keep on kip on Kuendelea Keep on trying. Kip on traiing.
keep up kip ap Kudumisha kiwango Keep up the good work. Kip ap de gud werk.
kick out kik aut Kumfukuza They kicked him out. Dei kikt him aut.
look after luk after Kutunza She looks after her children. Shi luks after her children.
look for luk for Kutafuta I'm looking for my keys. Aim luking for mai kiz.
look into luk intu Kuchunguza We'll look into the problem. Wil luk intu de problem.
look out luk aut Kuwa mwangalifu Look out! Luk aut!
look up luk ap Kutafuta taarifa Look up the word. Luk ap de werd.
make up meik ap Kupatana / kubuni They made up after the argument. Dei meid ap after di argument.
move on muv on Kuendelea na maisha It’s time to move on. Its taim tu muv on.
pick up pik ap Kuchukua / kupokea Pick up the phone. Pik ap de fon.
point out point aut Kuonyesha / kutaja She pointed out a mistake. Shi pointed aut a misteik.
put away put awei Kuweka mahali pake Put your clothes away. Put yor klouz awei.
put down put daun Kuweka chini Put the book down. Put de buk daun.
put off put of Kuhairisha Don't put it off. Dont put it of.
put on put on Kuvaa / kuwasha Put on your jacket. Put on yor jakit.
put out put aut Kuzima / kutoa Put out the fire. Put aut de fair.
put up put ap Kutundika / kuweka Put up the picture. Put ap de pikcher.
run into ran intu Kukutana na mtu bila kutarajia I ran into an old friend. Ai ran intu an old frend.
run out ran aut Kumalizika We ran out of milk. Wi ran aut of milk.
set up set ap Kuanzisha / kupanga They set up a new company. Dei set ap a nyu kampani.
show up sho ap Kufika / kujitokeza He didn't show up. Hi didnt sho ap.
shut down shat daun Kufunga / kusimamisha The factory shut down. De faktori shat daun.
sit down sit daun Kuketi Please sit down. Pliz sit daun.
stand up stand ap Kusimama Please stand up. Pliz stand ap.
take back teik bak Kurudisha maneno / kujiondoa katika kauli I take back what I said. Ai teik bak wat ai sed.
take off teik of Kuvua / kupaa The plane took off. De plein tuk of.
take on teik on Kukubali kazi / jukumu She took on a new job. Shi tuk on a nyu job.
take out teik aut Kutoa nje Take out the trash. Teik aut de trash.
take over teik over Kuchukua udhibiti She took over the company. Shi tuk over de kampani.
take up teik ap Kuanza shughuli mpya He took up swimming. Hi tuk ap swiming.
throw away thro awei Kutupa Don't throw it away. Dont thro it awei.
try on trai on Kujaribu kuvaa Try on this shirt. Trai on dis shirt.
turn down tern daun Kukataa / kupunguza sauti She turned down the offer. Shi ternd daun di ofer.
turn off tern of Kuzima Turn off the light. Tern of de lait.
turn on tern on Kuwasha Turn on the TV. Tern on de ti-vi.
turn up tern ap Kuongeza sauti / kujitokeza Turn up the volume. Tern ap de volyum.
wake up weik ap Kuamka I woke up early. Ai wok ap erli.
work out werk aut Kufanya mazoezi / kutatua I work out every day. Ai werk aut evri dei.
write down rait daun Kuandika Write down the answer. Rait daun di anser.
2. Aina kuu
Aina Muundo Matamshi Mfano Maana
Phrasal verb inayoweza kutenganishwa Kitenzi + kielezi + yambwa Verb + adverb + object Turn off the light. Zima taa.
Pamoja na kiwakilishi Kitenzi + kiwakilishi + kielezi Verb + pronoun + adverb Turn it off. Izime.
Kitenzi cha kihusishi kisichotenganishwa Kitenzi + kielezi/kiambishi cha uhusiano + yambwa Verb + adverb/preposition + object Look after the child. Mtunzie mtoto.
Kitenzi kisichohitaji yambwa Kitenzi + kielezi Verb + adverb The plane took off. Ndege ilipaa.
Phrasal-prepositional verb Kitenzi + kielezi + kihusishi + yambwa Verb + adverb + preposition + object I look forward to the trip. Ninatazamia safari hiyo.
3. Kanuni muhimu: Je, kitenzi kinaweza kutenganishwa?
Turn off kinaweza kutenganishwa:
Turn off the light.
Turn the light off.
Turn it off. ✅
Turn off it. ❌
Lakini look after hakiwezi kutenganishwa:
Look after the child. ✅
Look the child after. ❌
Look after him. ✅
24- Vifupisho (CONTRACTIONS)
Kifupisho ni umbo fupi la maneno mawili au zaidi. Hutumiwa mara nyingi katika Kiingereza cha mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi.
Mifano:
I am → I'm → aim → Mimi ni / niko
I have → I've → aiv → Nina / tayari nime-
I will → I'll → ail → Nita-
I would → I'd → aid → Ningefanya / ningekuwa (kutegemea muktadha)
1- Vifupisho vya BE
am → 'm
I am → I'm → aim → Mimi ni / niko
Mfano: I'm happy. → Aim hepi. → Nina furaha.
are → 're
You are → You're → yor → Wewe ni / uko
Mfano: You're right. → Yor rait. → Uko sahihi.
We are → We're → wir → Sisi ni / tuko
Mfano: We're ready. → Wir redi. → Tuko tayari.
They are → They're → dheir → Wao ni / wako
Mfano: They're here. → Dheir hir. → Wako hapa.
is → 's
He is → He's → hiz → Yeye ni / yuko
Mfano: He's tired. → Hiz taiard. → Amechoka.
She is → She's → shiz → Yeye ni / yuko
Mfano: She's happy. → Shiz hepi. → Ana furaha.
It is → It's → its → Ni / iko / hali ya kitu
Mfano: It's cold. → Its kold. → Kuna baridi.
2- Vifupisho vya HAVE
have → 've
I have → I've → aiv → Nina / tayari nime-
Mfano: I've finished. → Aiv finisht. → Nimemaliza.
You have → You've → yuv → Una / tayari ume-
Mfano: You've changed. → Yuv cheinjd. → Umebadilika.
We have → We've → wiv → Tuna / tayari tume-
Mfano: We've arrived. → Wiv araivd. → Tumewasili.
They have → They've → dheiv → Wana / tayari wame-
Mfano: They've left. → Dheiv left. → Wameondoka.
He has → He's → hiz → Ana / tayari amesha-
Mfano: He's finished. → Hiz finisht. → Amemaliza.
She has → She's → shiz → Ana / tayari amesha-
Mfano: She's gone. → Shiz gon. → Ameondoka.
3- Vifupisho vya WILL
will → 'll
I will → I'll → ail → Nita-
Mfano: I'll help you. → Ail help yu. → Nitakusaidia.
You will → You'll → yul → Uta-
Mfano: You'll understand. → Yul anderstand. → Utaelewa.
He will → He'll → hil → Ata-
Mfano: He'll come tomorrow. → Hil kam tumoro. → Atakuja kesho.
She will → She'll → shil → Ata-
Mfano: She'll call you. → Shil kol yu. → Atakupigia simu.
We will → We'll → wil → Tuta-
Mfano: We'll see. → Wil si. → Tutaona.
They will → They'll → dheil → Wata-
Mfano: They'll arrive soon. → Dheil araiv sun. → Watawasili hivi karibuni.
4- Vifupisho vya WOULD
would → 'd
I would → I'd → aid → Ningefanya / ningekuwa
Mfano: I'd help you. → Aid help yu. → Ningekusaidia.
You would → You'd → yud → Ungefanya / ungekuwa
Mfano: You'd like it. → Yud laik it. → Ungekipenda.
He would → He'd → hid → Ange-
Mfano: He'd come. → Hid kam. → Angekuja.
She would → She'd → shid → Ange-
Mfano: She'd help us. → Shid help as. → Angetusaidia.
We would → We'd → wid → Tunge-
Mfano: We'd go. → Wid go. → Tungeenda.
They would → They'd → dheid → Wange-
Mfano: They'd agree. → Dhe id agri. → Wangekubali.
5- Vifupisho vya HAD
had → 'd
I had → I'd → aid → Nilikuwa tayari nime-
Mfano: I'd finished before he arrived. → Aid finisht bifor hi araivd. → Nilikuwa nimemaliza kabla hajawasili.
You had → You'd → yud → Ulikuwa tayari ume-
Mfano: You'd already left. → Yud alredi left. → Ulikuwa tayari umeondoka.
He had → He'd → hid → Alikuwa tayari ame-
Mfano: He'd eaten. → Hid itn. → Alikuwa amekula.
She had → She'd → shid → Alikuwa tayari ame-
Mfano: She'd finished. → Shid finisht. → Alikuwa amemaliza.
6- Tofauti muhimu: Maana mbili za 'd
I'd = I would au I had
I'd go. → Aid go. → Ningeenda.
I'd gone. → Aid gon. → Nilikuwa nimeenda.
Kwa kawaida, maana hutambulika kutokana na muktadha na neno linalofuata.
7- Vifupisho vya NOT
not → n't
is not → isn't → iznt → Si / hayuko
Mfano: He isn't here. → Hi iznt hir. → Hayuko hapa.
are not → aren't → arnt → Sio / hawako
Mfano: They aren't ready. → Dheir arnt redi. → Hawako tayari.
was not → wasn't → woznt → Hakuwa / haikuwa
Mfano: He wasn't there. → Hi woznt dheir. → Hakuwa pale.
were not → weren't → wernt → Hawakuwa / hatukuwa
Mfano: We weren't late. → Wi wernt leit. → Hatukuchelewa.
have not → haven't → havnt → Sija- / hatuja-
Mfano: I haven't finished. → Ai havnt finisht. → Sijamaliza.
has not → hasn't → haznt → Hajafanya / hajawa
Mfano: She hasn't arrived. → Shi haznt araivd. → Hajawasili.
had not → hadn't → hadnt → Hakuwa amefanya / hakuwa tayari ame-
Mfano: He hadn't eaten. → Hi hadnt itn. → Hakuwa amekula.
do not → don't → dont → Si / usi-
Mfano: I don't know. → Ai dont no. → Sijui.
does not → doesn't → daznt → Hafanyi / hajui
Mfano: He doesn't know. → Hi daznt no. → Hajui.
did not → didn't → didnt → Hakufanya / siku-
Mfano: I didn't see him. → Ai didnt si him. → Sikumuona.
8- Vifupisho vingine muhimu
cannot → can't → kant → Siwezi / haiwezekani
could not → couldn't → kudnt → Hakuweza / sikuweza
should not → shouldn't → shudnt → Haipaswi / hupaswi
would not → wouldn't → wudnt → Hangefanya / singefanya
must not → mustn't → masnt → Hupaswi / ni marufuku
will not → won't → wont → Hatafanya / sita-
Mfano: I won't go. → Ai wont go. → Sitaenda.
9- Maelezo muhimu
Vifupisho hivi si viambishi tamati vya kawaida vya kisarufi. Ni miundo mifupi ya maneno inayotumia apostrofi kuonyesha herufi zilizoondolewa.
Mifano:
I + will → I'll
You + have → You've
He + is → He's
They + are → They're
Do + not → Don't
Can + not → Can't
Kumbuka: Contractions = vifupisho vya maneno; Suffixes = viambishi tamati.